Woord vooraf

 

Gravure van een drukkerij met het moment waarop de naam America voor het eerst in druk verschijnt, in 1507.

In dat jaar liet de Duits-Franse cartograaf Martin Waldseemüller (op de gravure in het midden) in Saint-Dié, Vogezen, de eerste wereldkaart drukken die het hele Amerikaanse continent toonde: Universalis cosmographia secundum Ptholemaei traditionem et Americi Vespucii aliorumque lustrationes (een tekening van de hele aarde in de traditie van Ptolemeus en de reizen van Amerigo Vespucci en anderen).

Amerika werd, uiteraard, vernoemd naar de ontdekkingsreiziger Amerigo Vespucci.

In mei 2003 slaagde de Library of Congress erin het enig overgebleven exemplaar van deze wereldkaart aan te kopen. (Bron: The Printing Art, deel 4, nr. 5, jan. 1905.) Hoofdstuk 1

1.1 Naar de kaart van Nieuw-Nederland door Nic. Joh. Visscher, in 1655 uitgegeven door Justus Danckerts (bron: Daan 1987: 66)

1.2 Vestigingen in Nieuw-Nederland (bron: Kenney 1975: 21)

1.3 Chief Cornplanter – opperhoofd van de Seneca, met pijp (bron: Wikimedia Commons, naar een schilderij van F.

Bartoli, 1796)

1.4 Indianen in Nieuw-Nederland (bron: gravure uit David Pietersz. de Vries, Korte historiael, 1655: 175)

1.5 ‘Peter Stuyvesant’s Army entering New Amsterdam’, tekening van William Heath (1795-1840) voor A History of New York van Diedrich Knickerbocker (Washington Irving); voorop lopen de Van Brummels, ‘uitvinders van suppawn’ (zie 2.1), gevolgd door de cider zuipende Van Klotens en de op bont jagende Van Pelts (bron: Collectie Universiteitsbibliotheek Leiden (UBL HOTZ 3844))

1.6 Tekening van een schoolklas van Joel Altshuler (bron: Storms 1964)

1.7 Verbreiding van de Nederduits Gereformeerde Kerken in 1775 (bron: Bachman 1982: 3)

1.8 Gebieden met Nederlandse bevolking eind achttiende eeuw (bron: Kenney 1975: 111)

1.9 New York ten tijde van de Amerikaanse Revolutie (bron: Kenney 1975: 156)

1.10 Benjamin Franklin in zijn drukkerij (printery, een Nederlands leenwoord).

Rechts de drukker aan de pers; links is een ‘bok’ met ‘zetkast’ te onderscheiden. (bron: collectie Ed Schilders; litho waarschijnlijk circa 1935)

1.11 Tekening van Joel Altshuler bij de letter D van het woordenboek van James B.H. Storms uit 1964

1.12 Foto van Lawrence G. van Loon (bron: www.ancientfaces.com/research/photo/351750, overgenomen met toestemming van de familie)

1.13 Twee pijprokende kolonialen, gekleed in knickerbockers. Blijkt uit de gelaatstrekken dat de linkerman van Nederlandse en de rechterman van Engelse afkomst is? (bron: advertentie voor de treinverbinding New York – Philadelphia; in: The Printing Art, deel 9 nr. 3, mei 1907)

1.14 ‘The Clove at the Catskills’, schilderij van Thomas Cole, 1827 (bron: privécollectie)

1.15 Cripple, houtsnede 1872 (bron: privécollectie)

1.16 Kaartje van de verbreiding van Dutch lunch (bron: DARE 2: 244)

1.17 Kaartje van de verbreiding van Dutch rub (bron: DARE 2: 247)

1.18 Kaart van Nederlandse nederzettingen in Michigan rond 1880 (bron: Lagerwey 1982: 33)

1.19 Kaart van de Verenigde Staten van Amerika met de plaatsen waar Nederlanders zijn gevestigd (bron: Lagerwey 1982: 140)

1.20 De Nederlandse plaatsen van herkomst van immigranten naar Pella (bron: Van Reenen 2000: 305)

1.21 De ontscheping en aankomst van de Hollandse emigranten; kermisprent, 1864, die de spot drijft met emigratie (bron: Lagerwey 1982: 21)

1.22 Song of the Holland-Americans (bron: Lagerwey 1982: 62)

1.23 Voorbeeld van Yankee Dutch: ‘Wat is dat piese roop daar behain de boot?’ (bron: pentekening van D. Lam in Nieland 1929: 133)

1.24 Kaartje van de verbreiding van ik doet versus ik doen in de Nederlandse dialecten (bron: Van Reenen 1999: 72)

1.25 Voorbeeld van Yankee Dutch: ‘Ja, maar die kous willen mij niet doorlaten’ (bron: pentekening van D. Lam in Nieland 1929: 123)

1.26 Advertentie voor erwtensoep (bron: krantenknipsel ca. 1960 voor Roycosoepen)

1.27 ‘Father Knickerbocker visits Washington Irving’ (bron: Our Literary Heritage – A Pictorial History of the Writer in America, Van Wyck Brooks & Otto Bettmann; ongedateerde herdruk door Paddington Press van de editie 1956) Hoofdstuk 2

2.1 Webster’s Dictionary (bron: The Printing Art, deel. 5, nr. 2, april 1905)

2.2 Brandy, uithangbord uit Noord-Holland uit de negentiende eeuw met als opschrift ‘In de drie kemphaantjes – Wyn Bier en Brandewyn’ (bron: Van Lennep & Ter Gouw, De uithangtekens, deel 2, 1868)

2.3 Cole (bron: Menu Designs, Amsterdam 1999)

2.4 Cookies, reclamegravure (bron: Tijdschrift Panorama circa 1955)

2.5 Kaartje van de verbreiding van to lose, spill, toss one’s cookies ‘overgeven’ (bron: DARE 1: 760)

2.6 Kaartje van de verbreiding van cruller (bron: DARE 1: 870)

2.7 Kaartje van de verbreiding van dope ‘bovenste laagje op een pudding of ijsje’ (bron: DARE 2: 140)

2.8 Kaartje van de verbreiding van dope ‘koolzuurhoudende drank’ (bron: DARE 2: 140)

2.9 Headcheese – hoofdkaas – zult.

Cartoon van de Brabantse tekenaar Cees Robben. Onderschrift: ‘Headcheese? Well eh… ma’am, that’s a pig, but all mixed up. But very tasty!’ (bron: Archief Cees Robben Stichting; verschenen 23-11-1973 in het Nieuwsblad van het Zuiden)

2.10 Kaartje van de verbreiding van headcheese (bron: DARE 2: 937)

2.11 Pannicake (bron: Internet http://graphic-design.tjs-labs.com/index)

2.12 Kaartje van de verbreiding van pot cheese (bron: DARE 4: 308)

2.13 Kaartje van de verbreiding van Dutch cheese (bron: DARE 2: 243)

2.14 Waffle iron (bron: Kroniek van de Kempen, Frans Hoppenbrouwers et al., Hapert, 1984)

2.15 Abele tree (bron: J.G. Heck, The Complete Encyclopedia of Illustrations, 1879)

2.16 Blauser (bron: Grosser Bildvorlagenatlas, Amsterdam 2001)

2.17 Corporal (bron: Grosser Bildvorlagenatlas, Amsterdam 2001)

2.18 Easter flower (anemoon) (bron: J.G. Heck, The Complete Encyclopedia of Illustrations, 1879)

2.19 Fetticus (bron: Wikimedia Commons)

2.20 Groundhog (bron: Grosser Bildvorlagenatlas, Amsterdam 2001)

2.21 Kaartje van de verbreiding van groundhog (bron: DARE 2: 819)

2.22 Kaartje van de verbreiding van killifish (bron: DARE 3: 216)

2.23 Kip (bron: J.G. Heck, The Complete Encyclopedia of Illustrations, 1879)

2.24 Pinkster flower (bron: J.G. Heck, The Complete Encyclopedia of Illustrations, 1879)

2.25 Pit (bron: Vignettes, Parijs 2001)

2.26 Punkie (bron: Grosser Bildvorlagenatlas, Amsterdam 2001)

2.27 Kaartje van de verbreiding van punkie (bron: DARE 4: 380)

2.28 Sea bass (bron: Grosser Bildvorlagenatlas, Amsterdam 2001)

2.29 Kaartje van de verbreiding van skillpot (bron: DARE 4: 995)

2.30 Span (bron: Vignettes, Parijs 2001)

2.31 Spearing (bron: Grosser Bildvorlagenatlas, Amsterdam 2001)

2.32 Weakfish (bron: J.G. Heck, The Complete Encyclopedia of Illustrations, 1879)

2.33 Bake-oven met bake-pan (bron: Menu Designs, Amsterdam 1999)

2.34 Bed-pan (beddenwarmer) (bron: privécollectie)

2.35 Bockey, reclame voor Saratoga Springs & gezond water (bron: The Printing Art, deel. 3, nr. 3, mei 1904)

2.36 Cuspidor (bron: Wikimedia Commons)

2.37 Fyke net (bron: Mathews 1956: 676)

2.38 Sawbuck (bron: Kroniek van de Kempen, Frans Hoppenbrouwers et al., Hapert, 1984)

2.39 Kaartje van de verbreiding van sawbuck (bron: DARE 4: 759)

2.40 Archibald Willards schilderij ‘The Spirit of ’76’ (ca. 1895). Willard schilderde diverse variaties van dit tafereel: de opmars van de yankees op een slagveld gedurende de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog.

De voorstelling staat ook bekend onder de naam ‘Yankee doodle’. (Originele schilderij in de Western Reserve Historical Society; bron: Wikipedia)

2.41 Binnewater (bron: Staalgravure naar een tekening van William Henry Bartlett, 1837)

2.42 ‘Canal near Dordrecht’, schilderij van Walter C. Hartson. Het schilderij werd bekroond met de prijs van 500 dollar binnen de categorie Landschappen in The Osborne Company’s Artists’ Competition van 1905. (bron: The Printing Art, deel 5, nr. 6, aug. 1905)

2.43 Clove (bron: The Printing Art, deel 4, nr. 4, nov. 1904)

2.44 Cripple, houtsnede circa 1880 (bron: privécollectie)

2.45 Kaartje van de verbreiding van logy (‘zwaar, log’) (bron: DARE 3: 408)

2.46 De jonge Rip van Winkle; de negentiende-eeuwse Amerikaanse acteur Joseph Jefferson in zijn gevierde rol van Rip Van Winkle. Origineel in de New York Public Library (bron: Wikimedia Commons)

2.47 The Return of Rip Van Winkle, schilderij van John Quidor, 1849. Andrew W. Mellon Collection, National Gallery of Art, Washington D.C. (bron: Wikimedia Commons)

2.48 Kermis (bron: Het vrolijke prentenboek voor kinderen, Amsterdam z.j. [ca. 1850])

2.49 Stoop voor het Rip van Winkle House in Poughkeepsie (bron: privécollectie)

2.50 Bakery (bron: Menu Designs, Amsterdam 1999)

2.51 (Book)bindery (bron: Het boek in onze dagen, R. van der Meulen, Leiden 1892)

2.52 Sliding pond (bron: Voor ’t Jonge Volkje, samengesteld door I. en L. de Vries, Utrecht 1980, illustratie uit 1880-1900)

2.53 Hoople (bron: Kroniek van de Kempen, Frans Hoppenbrouwers et al., Kempen Pers, Hapert, 1991)

2.54 Knicker, litho naar een aquarel van de Belgische kunstenaar F. Charlet getiteld ‘Spring in Holland’ (bron: The Printing Art, deel 1, maart-aug. 1903, Cambridge University Press)

2.55 Sinterklaas (bron: Sinterklaaslexicon p. 268, gereproduceerd uit C. Singer, Santa Claus comes to America (1942))

2.56 Santa Claus in zijn Amerikaanse gedaante (bron: Vignettes, Parijs 2001)

2.57 Hooker (bron: privécollectie)

2.58 Keel, detail van een schilderij van Kees Terlouw (bron: The Printing Art, deel 4, nr. 5, jan. 1905)

2.59 Schaatsend paar (bron: Schaatsenrijden, J. van Buttingha Wichers, Den Haag 1888)

2.60 ‘Voor het eerst op rolschaatsen’ (bron: Voor ’t Jonge Volkje, samengesteld door I. en L. de Vries, Utrecht 1980, illustratie uit 1880-1900)

2.61 Sleigh (bron: Schaatsenrijden, J. van Buttingha Wichers, Den Haag 1888)

2.62 Zeventiende-eeuwse ‘mutch’ (bron: Kleding en het AaBe ervan, Tilburg 1953)

2.63 Wamus. Hugo de Groot droeg deze kleding als vermomming toen hij in 1621 in een boekenkist uit Loevestein ontsnapte. Het is de typische kleding van een metselaar uit die tijd (bron: Foto van Historisch Museum Rotterdam)

2.64 Bazoo, advertentie voor Bell Company Telephones (bron: The Printing Art, deel 5, nr. 4, juni 1905)

2.65 Spook; tekenaar: Howard Chandler Christie; uit: James Whitcomb Riley, ‘An olde sweetheart of mine’, 1903 (bron: The Printing Art, deel 3, nr. 4, juni 1904) Hoofdstuk 3

3.1 Nieuw-Nederland met de belangrijkste indianenstammen en Europese bewoningskernen omstreeks 1650 (bron: Frijhoff 1995: 716)

3.2 Mohawk-indianen (bron: gravure uit David Pietersz. de Vries, Korte historiael, 1655: 156)

3.3 Rituele dans van de indianen (bron: gravure uit David Pietersz. de Vries, Korte historiael, 1655: 177)

3.4 Een pijprokende indiaan. In de negentiende eeuw werden indianen vooral in Engeland vaak commercieel gerelateerd aan het gebruik van tabak en snuif (bron: Graphic ornaments, Amsterdam 2007)

3.5 Mondharp (bron: detail uit een gravure naar het schilderij ‘Het zottenfeest’ van Pieter Breughel de oudere)

3.6 Een Mohawk, met op de achtergrond indiaanse dorpen (bron: Johannes Megapolensis, Kort ontwerp, 1644: 15)

3.7 Het woord papier is in twee indianentalen geleend. Aan het eind van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw gaven sommige Amerikaanse papierfabrikanten hun producten namen die naar de geschiedenis van de indianen verwezen (bron: The Printing Art, deel 2, nr. 3, nov. 1903; reclame voor producten van papierfabrikant The Arnold Roberts Company)