2.9 Handel

In deze paragraaf staan algemene handelstermen, geen handelsproducten – die zijn elders opgenomen, bijvoorbeeld duffle onder de kledingstukken in 2.13. In de zeventiende eeuw is vendue geleend uit het Nederlands. In de zeventiende of achttiende eeuw is beer-cellar overgenomen en in de negentiende eeuw beer-hall, maar deze beide woorden zullen deels ook afkomstig zijn van Duitse immigranten.

De belangrijkste innovatie die het Nederlands op het gebied van de handel heeft gebracht, is de uitgang -ery, waarmee woorden worden gevormd die betekenen ‘plaats waar de activiteit die wordt genoemd in het werkwoord, op professionele wijze wordt uitgevoerd’. Het uitgangspunt hiervoor waren de leenwoorden bakery, brewery, (book)bindery en printery. (Book)bindery is waarschijnlijk in de negentiende eeuw overgenomen; de andere woorden zijn overgenomen in de zeventiende of achttiende eeuw. Nadat deze woorden waren geleend, ging men in het Amerikaans-Engels het achtervoegsel ery met deze specifieke betekenis gebruiken voor het vormen van nieuwe woorden – woorden die niet in het Nederlands bestaan. Ook in het Brits-Engels bestaan woorden op ery met deze betekenis, maar in het Brits-Engels komen zij slechts zelden voor en vaak later dan in het Amerikaans-Engels. Neumann merkt bijvoorbeeld in 1945 op dat het woord bakery door Britse bezoekers aan de VS een eeuw eerder werd beschouwd als een amerikanisme.

Mencken geeft in zijn eerste Supplement uit 1945 op pagina’s 348-350 een groot aantal voorbeelden van nieuwvormingen:

‘Printery, door Craigie in 1638 voor het eerst genoteerd in Amerika en pas in 1657 in Engeland aangetroffen, lijkt anderhalve eeuw alleen gestaan te hebben, maar nadat grocery in 1791 de taal was binnengekomen, volgden er al snel andere vormen op -ery, en nieuwvormingen hiermee worden tot op heden gemaakt. Craigie heeft bindery aangetroffen in 1810, groggery in 1822, bakery in 1827, creamery in 1858 en cannery in 1870; hij noemt al deze woorden amerikanismen. Volgens dit woorden boek zijn de oudste woorden waarschijnlijk gevormd naar het voorbeeld van Nederlandse woorden op -ij, zoals bakkerij en binderij, en volgens een briefschrijver kunnen de vormingen later tevens zijn beïnvloed door Duitse woorden op -ei, zoals backerei en konditorei, maar het achtervoegsel -ery en de nevenvorm -ory zijn al oud in het Engels en buttery, dat nooit algemeen is gebruikt in de VS, gaat terug tot de veertiende eeuw. Aan deze kant van de oceaan zijn echter verreweg de meeste afleidingen op ery gemaakt, en die nieuwvormingen zijn zowel Engelse toeristen als Amerikaanse taalgeleerden opgevallen. In de VS, zo merkte een Engelsman in 1833 op, heten winkels stores, en deze figureren onder namen zoals John Tomkins’s grocery, bakery, bindery or even wiggery. … Sinds 1900 is een groot aantal aanvullingen op de alsmaar langer wordende lijst gerapporteerd, zoals cobblery, renewry (een winkel waar hoeden worden gereinigd), shoe-renewry or shu-renury, shoe-fixery, juicery (kennelijk een stalletje waar vruchtensap wordt verkocht), cattery, rabbitry, cyclery, condensery (fabriek voor gecondenseerde melk), chickery, bowlery, sweetery, beanery, eggery, refreshery, henry, eatery, cakery, carwashery, doughnutery, lunchery, mendery, stitchery, nuttery, chowmeinery, drinkery, dancery, hattery, cleanery, drillery (school die ambtenaren klaarstoomt), squabery, snackery, breakfastry, smeltery and skunkery (plaats waar stinkdieren voor hun pels worden gefokt). Sommige van deze namen zijn natuurlijk grappig bedoeld …’

Illustratie 2.50 – Bakery (bron: Menu Designs, Amsterdam 1999)