4. ‘HET STAAT IN DE STERREN GESCHREVEN’

ASTROLOGIE EN HOROSCOPEN

Dat een geoefende cold reader zijn cliënt kan verbluffen met wat hij allemaal ‘weet’, dat heb ik zelf aan den lijve ondervonden. Mensen laten zich nu eenmaal makkelijk misleiden. Maar wat mij elke keer opnieuw fascineert, is de vraag waarom mensen überhaupt geloven in toekomstvoorspellingen. Dat blijft voor mij een groot raadsel.

Toch heeft de mens altijd al in de toekomst willen kijken. Sinds mensenheugenis gaan wij op zoek naar causale verbanden in de wereld om ons heen. ‘In den beginne’ interpreteerde de mens de weersomstandigheden. ‘Oei, de wolken worden wat donkerder, straks wordt het nacht’. Of: ‘Het wordt ijskoud, binnenkort zullen er weer witte vlokken uit de hemel vallen.’

Toen hij merkte dat zulke voorspellingen (soms) uitkwamen, met andere woorden: dat hij Y kon afleiden uit X, is de mens op zoek gegaan naar andere manieren om verbanden te leggen tussen heden en toekomst. En heel toevallig gebeurde dat overal ter wereld op dezelfde manier.

Op verschillende continenten, onafhankelijk van elkaar, richtte de mens zijn blik naar de sterren. ‘Toen dat gebeurd is, stonden de sterren zo. Dus als de sterren nog eens zo staan, dan zal dat opnieuw gebeuren.’

Het klinkt absurd, maar zo is astrologie of sterrenwichelarij ontstaan. Astrologen doen niets anders dan verbanden leggen tussen gebeurtenissen op aarde en de stand van de hemellichamen.

De bekendste vorm van astrologie, toch zeker in onze contreien, is de (geboorte)horoscoop. Die baseert zich op de dierenriem, een zone aan de hemel waarin elk jaar opnieuw groepen sterren – de zogenaamde sterrenbeelden – verschijnen. Uit de positie van de zon in die dierenriem en van de planeten op het moment van je geboorte, kan een astroloog je karakter beschrijven en de toekomst voorspellen. Met andere woorden: op het moment dat je op de wereld wordt gezet, krijg je dus al een hele lading impulsen mee die je leven gaan bepalen. Tenminste, dat geloven astrologen, en hun believers.

Dat geloof, dat alles vastligt op voorhand, zit blijkbaar nog altijd heel diep geworteld in onze samenleving. Volgens mij is dat een verklaring waarom zoveel mensen nog altijd waarde hechten aan toekomstvoorspellingen, of het nu via tarotkaarten, horoscopen of een andere methode is.

Bijgeloof (?)

Astrologie, en horoscopen in het bijzonder, worden door de meeste wetenschappers beschouwd als bijgeloof of pseudowetenschap. De gelijkenis met andere vormen van bijgeloof is inderdaad frappant. Net zoals de sterren verbanden moesten verklaren tussen gebeurtenissen, zo zijn er tal van volkswijsheden die tot op vandaag hardnekkig standhouden. Enkele voorbeelden:

  Een klassieker: een spiegel breken brengt zeven jaar ongeluk. (Waarom dat zeven jaar is en niet dertien… Joost mag het weten!)

  Schoenen op de tafel zetten: nog eens zeven jaar ongeluk! (Als je dus je schoenen op tafel zet, let dan op dat je geen spiegel van de tafel duwt.)

  Heb je zout gemorst, gooi dan een snufje over je schouder en je blijft gespaard van onheil!

  Nog een mooie: als je menstrueert, mag je geen mayonaise maken, want dan schift die.

Zulke volkswijsheden ontstaan wellicht omdat ze ooit, al is het maar één keer, echt zijn vastgesteld. Ik kan me best inbeelden dat ooit iemand door een huifkar is overreden en dat een voorbijganger zich herinnerde dat vlak daarvoor een zwarte kat was overgestoken. En dat je niet onder een ladder mag lopen, is niet meer dan logisch. Als je dat wel doet, bestaat namelijk de kans dat er een stuk gereedschap, of in het slechtste geval een volledige dakwerker, op je hoofd valt.

De mens probeert van oudsher dingen te verklaren en legt daarvoor de meest absurde verbanden. In die zin is het dus niet verwonderlijk dat astrologie nog steeds alive-and-kicking is. De Nederlandse luchtvaartmaatschappij KLM heeft een beroep gedaan op een bedrijfsastrologe om de verschillen met fusiepartner Air France bloot te leggen, op basis van de oprichtingsdata. De Franse voetbalbondscoach Raymond Domenech zou zich gebaseerd hebben op de horoscopen van zijn spelers om zijn team samen te stellen. En ik vermeldde eerder al dat Amerikaanse presidenten als Reagan en Bush niet vies zouden (geweest) zijn van wat astrologisch advies.

‘Voor elk wat wils’

Mij lijkt het echter evident dat astrologie niets meer is dan volksgeloof. Uit de sterren kun je helemaal niets afleiden over het heden of de nabije toekomst. Want de sterren die je nu ziet fonkelen, hebben hun licht honderden jaren geleden verspreid! De sterren die nu aan het firmament staan, zijn daar al jaren weg. Trouwens, net zoals er tientallen versies bestaan van tarotkaarten, bestaan er ook verschillende horoscopen. De Chinezen bijvoorbeeld baseren zich op je geboortejaar en niet op je geboortedatum. Waar sta je dan met je (bij)geloof als die horoscopen elkaar tegenspreken?

Om mijn mening kracht bij te zetten, houd ik bij deze mijn eigen horoscoop boven de doopvont: de Giliaanse horoscoop. Die baseert zich niet op de geboortedag zelf, maar op de som van alle cijfers van die geboortedag.

Bijvoorbeeld: 14 mei of 14/05 => 1 + 4 (+ 0) + 5 = 10

Bijvoorbeeld: 27 september of 27/09 => 2 + 7 + 9 = 18

Bijvoorbeeld: 13 december of 13/12 => 1 + 3 + 1 + 2 = 7

Maak deze berekening nu eens voor jezelf. En check dan je persoonlijke horoscoop op de overeenkomstige pagina. Ga daarna naar p. 169.

Giliaanse horoscoop (zie p. 166)

Je vindt het belangrijk dat andere mensen jou graag mogen en bewonderen.

Je hebt de neiging heel kritisch te zijn op jezelf. Je hebt grote, ongebruikte capaciteiten die je nog niet in jouw voordeel gebruikt.

Hoewel je enkele persoonlijke zwaktes kent, ben je over het algemeen wel in staat die ruimschoots te compenseren.

Gedisciplineerd en volledige controle aan de buitenkant, maak je je zorgen en voel je je onzeker aan de binnenkant. Bij momenten heb je twijfels of je nu wel de juiste keuze gemaakt hebt, het juiste gedaan hebt.

Je houdt van een zekere variatie en veranderingen en wordt ontevreden wanneer je met regeltjes en beperkingen te maken krijgt.

Je bent er trots op dat je een onafhankelijke denker bent en je aanvaardt geen stellingen zonder af doende bewijs.

Je hebt met schade en schande moeten ondervinden dat het niet verstandig is om je te snel aan anderen bloot te geven. Bij momenten ben je extrovert en sociaal, op andere momenten ben je dan weer introvert, beladen met twijfels en gereserveerd.

Sommige van jouw verwachtingen zijn nogal onrealistisch.

Giliaanse horoscoop (zie p. 166)

Je hebt met schade en schande moeten ondervinden dat het niet verstandig is om je te snel aan anderen bloot te geven. Bij momenten ben je extrovert en sociaal, op andere momenten ben je dan weer introvert, beladen met twijfels en gereserveerd.

Je houdt van een zekere variatie en veranderingen en wordt ontevreden wanneer je met regeltjes en beperkingen te maken krijgt.

Je vindt het belangrijk dat andere mensen jou graag mogen en bewonderen.

Je hebt de neiging heel kritisch te zijn op jezelf. Je hebt grote, ongebruikte capaciteiten die je nog niet in jouw voordeel gebruikt.

Je bent er trots op dat je een onafhankelijke denker bent en je aanvaardt geen stellingen zonder afdoende bewijs.

Sommige van jouw verwachtingen zijn nogal onrealistisch.

Hoewel je enkele persoonlijke zwaktes kent, ben je over het algemeen wel in staat die ruimschoots te compenseren.

Gedisciplineerd en volledige controle aan de buitenkant, maak je je zorgen en voel je je onzeker aan de binnenkant. Bij momenten heb je twijfels of je nu wel de juiste keuze gemaakt hebt, het juiste gedaan hebt.

En? Onder de indruk van de Giliaanse horoscoop? Eerlijk: hoeveel punten zou jij je persoonlijke horoscoop geven op een schaal van 1 tot 10?

Stel nu eens dat je zes maanden later was geboren. Doe de berekening opnieuw en ga naar de overeenkomstige pagina. Keer daarna terug naar deze pagina om verder te lezen.

De tekst waarmee je zonet hebt kennisgemaakt, wordt het Barnumstatement genoemd, naar P.T. Barnum (1810–1891), stichter van het beroemde Barnum & Bailey Circus. De man stond er namelijk om bekend zijn publiek beet te nemen, bijvoorbeeld met valse freaks in zijn rariteitenshows. Het statement is naar hem genoemd omdat zijn motto was: ‘There’s a sucker born every minute.’ (‘Elke minuut wordt een sukkel geboren.’) Als jij in de bovenstaande practical joke bent getrapt, dan ben je – het spijt me zeer – een van die sukkels. Maar vat dat vooral niet persoonlijk op. Wat Barnum wilde zeggen, is dat de mens (in het algemeen) ongelooflijk naïef kan zijn. En dat is precies waar astrologen van uitgaan.

Een andere slogan van Barnum was trouwens: ‘We’ve got something for everyone.’ Ook die uitspraak is van toepassing op het Barnumstatement. Want alle horoscopen zijn in feite variaties op één en dezelfde tekst, die min of meer op iedereen van toepassing is. Wie wil niet bewonderd worden? Wie heeft zich nog nooit beklaagd dat hij iemand iets heeft toevertrouwd? Wie zou er niet willen geloven dat er binnenin hem of haar een groot potentieel schuilt dat nog moet worden aangeboord?

De woorden van het statement zijn echter niet verzonnen door Barnum zelf, maar wel door de Amerikaanse psycholoog Bertram R. Forer. Die nam in 1948 zijn studenten beet op dezelfde manier als ik dat zopas heb gedaan. Hij gaf alle studenten een analyse van hun persoonlijkheid en daarna moesten ze die analyse waarderen op een schaal van 1 tot 5. De gemiddelde score bleek 4,26. De verbazing van de studenten was uiteraard groot toen Forer hun bekende dat ze allemaal dezelfde tekst hadden gekregen.

Als een tekst verschillende mensen het gevoel geeft dat hij op hen van toepassing is, dan spreken we van het Forer-effect. Van dat effect wordt maar wat graag gebruikgemaakt door astrologen. Dat bleek ook uit een controversieel onderzoek in Amerika.

Cold én hot reading

Misschien vraag jij je af wat astrologie en horoscopen met cold reading te maken hebben. Die vraag is terecht. Als jij je horoscoop leest in een weekblad, dan zit inderdaad niemand tegenover je om jouw diepste zielenroerselen los te weken.

Maar op paranormale beurzen is dat wel het geval. Daar word je – uiteraard tegen betaling – getrakteerd op een hoogstpersoonlijke horoscoop. De astrologen vragen zogezegd alleen je geboortedatum en misschien nog wat andere gegevens, maar intussen voeren ze een soort gesprekje en komen ze via cold reading toch het een en ander te weten over je professionele en je privéleven. In elk geval genoeg om hun clichés, al dan niet gebaseerd op het Barnum-statement, te doorspekken met opvallend rake details, bijvoorbeeld over je kinderen of je werk.

Ook de astrologen op tv stellen allerlei vragen aan hun cliënten aan de andere kant van de lijn. En reken maar dat die zich intussen blauw betalen. Alsof dat nog niet erg genoeg is, heb ik onlangs een onthutsende ontdekking gedaan.

Er zijn ook astrologen die helemaal géén gesprek voeren met hun cliënt. Ze vragen gewoon hun geboortedatum en adres en beloven hun nadien de horoscoop op te sturen. In die gevallen is er uiteraard geen sprake van cold reading. Sommigen beperken zich tot het herkauwen van het Barnum-statement, maar anderen doen aan hot reading.

Je leest het goed: ook hot reading is een veelgebruikte methode bij astrologen en andere waarzeggers. Bij hot reading ontlokt de waarzegger geen informatie aan de cliënt, maar baseert hij zich op dingen die hij al weet. Een waarzegger die op afspraak werkt (of met verzending achteraf), kan de naam van zijn cliënt op voorhand (of nadien) eens googelen. Zo komt hij misschien te weten hoeveel en welke vrienden hij heeft (op Facebook of een andere sociale netwerksite), waar hij woont en werkt, hoe oud hij is, enzovoort.

Soms kan een medium zich ook baseren op wat hij net vóór de sessie heeft gezien. Strikt genomen is dat misschien geen hot reading, maar het komt wel in de buurt, want je baseert je net zo goed op voorkennis. Zo begon ik zelf ooit over een scheiding te praten. Meteen bingo! Wat de cliënte niet wist, was dat ik haar tien minuten eerder voorbij had zien komen met een jongere man: stapelverliefd, arm in arm, voortdurend aan het kussen. Dan weet je zo: dat is een kersvers koppeltje. En gezien de leeftijd van de vrouw was het aannemelijk dat ze er al een relatie op had zitten.

Als je cliënt met een Porsche Cayenne aankomt, kun je je ook al heel wat inbeelden over zijn interesses en zijn persoonlijkheid. En als een man voor je komt zitten met kloven in zijn handen, weet je meteen dat hij hoogstwaarschijnlijk geen hoogleraar filosofie is.

DOE HET ZELF!

Waarom zou jij je vrienden niet beetnemen zoals ik daarnet met jou heb gedaan? Je vraagt gewoon aan een aantal mensen om de cijfers van hun geboortedag op te tellen, laat ze elk om de beurt hun persoonlijke Giliaanse horoscoop lezen en confronteert hen er daarna mee dat ze allemaal dezelfde tekst hebben gelezen.

Groepssessie

Je kunt het ook over een andere boeg gooien. Als je eens een feestje organiseert, kun je op voorhand aan alle gasten vragen om hun geboortedatum door te mailen. Je kunt erbij vertellen dat je een astroloog hebt leren kennen waar je zwaar van onder de indruk bent en dat die voor iedereen een persoonlijke horoscoop gaat opstellen. (Je kunt ook gewoon verzwijgen waarom je de gegevens nodig hebt en het verhaal van de astroloog pas op de avond zelf opdissen.)

Die avond geef je iedereen zijn ‘persoonlijke’ horoscoop en vraag je wie er best wel veel van zichzelf in heeft herkend. Daarna mogen de gasten hun tekstjes uitwisselen. Pas dan zullen ze doorhebben dat je helemaal geen geloof hecht aan astrologie!

Wist je dat je ook echt heel concrete dingen uit de nabije toekomst kunt voorspellen? Geen wereldschokkende dingen, hoor, maar bijvoorbeeld uit hoeveel partjes een citroen of sinaasappel bestaat. Nog voor je hem schilt, uiteraard!

WERKWIJZE

  Zonder jezelf voor de stunt even onopvallend af met de citroen of de sinaasappel.

  Neem de groene stervormige knop van de vrucht af. In het achtergebleven putje zie je verschillende piepkleine puntjes.

  Tel die puntjes. Dat aantal komt overeen met het aantal partjes aan de binnenkant!

De puntjes zijn niet allemaal even duidelijk te onderscheiden, maar dat is niet erg, want ook de partjes van een sinaasappel of een citroen zijn vaak met elkaar vergroeid. In dat geval maakt je getwijfel de voorspelling alleen maar indrukwekkender.

Om te vermijden dat je publiek snel doorheeft hoe je te werk bent gegaan, kun je de knop opnieuw vastplakken op de vrucht.