++

==

==

==

==

De vorige keer hebben we het gehad over de conventie en de maanden voorafgaand aan de conventie van 1960 en de visie van de president op zijn verschillende tegenstanders en problemen. Een van de dingen die me altijd heeft verbaasd was de manier waarop de liberals [in de betekenis van progressieven, maar in de VS worden liberals als links beschouwd]... de ruzies die ik altijd had met sommige van die oudere liberals en academici en zo, over de president. Nu klinkt het allemaal wel erg raar, want niemand in het Witte Huis sinds Jefferson heeft natuurlijk meer gedaan voor de intellectuelen. Een van de voornaamste oorzaken hiervan was volgens mij dat hele McCarthy-gedoe. Hoe... kende je McCarthy?[115]

Ik kende hem niet. Ik ben wel een keer naar een hoorzitting geweest. Maar Jack was ziek tijdens dat McCarthy-ding, nietwaar?

Ja, dat was hij.

En toen wisten ze dat zijn vader een vriend van hem was geweest, of was hij niet een keer op de Cape geweest? Ik weet het niet.

Hij is blijkbaar één of twee keer op de Cape geweest en...

Nooit als wij er waren.

Maar hij was niet op een of andere manier een vriend of kameraad of zoiets...

Oh, nee, nooit! Ik ging eens uit pure nieuwsgierigheid naar zo’n hoorzitting en zag die man, die nogal angstaanjagend was. Maar ik veronderstel dat ze dat allemaal dachten van Mr.... Zijn dit weer die liberals die het allemaal op Jack schuiven omdat hij de zoon is van die vader of iets dergelijks?

Ik denk dat dat meespeelde naast het feit dat hij McCarthy niet aanviel, hoewel heel weinig leden van de Senaat, inclusief mensen als Hubert Humphrey en Paul Douglas, McCarthy aanvielen.[116] Wat denk je dat hij van hem dacht?

Weet je, volgens mij vond hij het vreselijk. Weet je, de manier waarop hij om zich heen sloeg en alles behandelde? Toen schreef Jack een of andere verklaring in het ziekenhuis. Of was het vlak voor zijn operatie, anders zou hij voor de berisping hebben gestemd, maar hij was er niet, was dat het?

Ja. Er was een toespraak voorbereid voordat hij het ziekenhuis inging. Die toespraak is nooit gehouden en er stond in dat hij voor de berisping was. Ik geloof dat hij, toen er echt gestemd moest worden, behoorlijk ziek was en ik geloof niet dat er toen een verklaring werd uitgegeven.

Wat hij vond van McCarthy... tja, weet je, arme McC... ik bedoel, als je McCarthy zag, dan zag je een man zijn laatste... Ik herinner me, ik denk dat hij in en weer uit de lift stapte toen ik daar stond... nou, de man had het gehad. Hij rook naar drank en zijn ogen zagen er vreselijk uit. Ik denk dat Jack dacht wat iedereen dacht van McCarthy. Maar ja, hij was niet iemand om met anderen mee te doen tegen... En dan had hij hiermee natuurlijk ook een politiek probleem thuis, nietwaar?

Ja.

Ieder van zijn kiezers in Boston... iedereen wiens naam McWat-dan-ook was, vonden ze daar geweldig. Maar volgens mij handelde hij dat behoorlijk goed af.

De meesten van hen, of in ieder geval heel veel, dachten dat McCarthy een Democraat was. Nee, ik kan me keren herinneren... herinner je je de oude John Fox nog... niet de goede John Fox, niet rechter Fox, maar...

Oh, die kranteneigenaar?

Eigenaar van de Boston Post.[117] Op een gegeven moment zette hij de aanval in op communisten aan Harvard, en speciaal op mij. [Jacqueline lacht] En Jack was in de stad en ging naar hem toe om uit te leggen dat ik vermoedelijk geen communist was en dat ik niet aangevallen hoorde te worden. Later vertelde hij me hierover en zei dat hij, ten gevolge hiervan besloten had dat John Fox vermoedelijk dacht dat hij een communist was!

Ja, en Bobby was ook al tegen McCarthy, of was dat later? Toen Bobby dat conflict had met Roy Cohn?[118]

Bobby, wel, dat was ongeveer...

Werkte Bobby toen voor McCarthy?

Oorspronkelijk was Bobby minderheidsadviseur. Hij was adviseur van de Democraten in dat comité maar oorspronkelijk... Hij en Roy Cohn hadden met McCarthy gewerkt en toen kon hij niet tegen de methoden die Cohn gebruikte... en ging hij werken voor Symington, Jackson en de tegenstanders.[119] Hij was op een gegeven moment blijkbaar een vriend van de ambassadeur [Joseph Kennedy].

Ja, maar geen intieme vriend. Weet je, Mr. Kennedy was alweer zo loyaal. Het lijkt wel alsof al die Ieren... ze hebben altijd iets van die vervolging om zich heen hangen, vind je niet? Het valt me op dat Mrs. Kennedy nu zelfs nog steeds praat over... niet zelfs nog steeds, je weet dat we... ‘Is die iemand katholiek?’ of ‘Zijn zij Iers?’ Alsof het... weet je, volgens mij komt dat omdat ze zo vervolgd zijn.

Mrs. Kennedy kan zich nog herinneren hoe het was om in Boston op te groeien...

Ja, maar nu nog steeds zal ze zeggen als jij vertelt dat je die en die kent, of dat die en die komt eten, ‘Is hij katholiek?’ of ‘Is zij katholiek?’, alsof ze dat aardiger maakt. Maar het is eigenlijk angst. Dus ik ben ervan overtuigd dat Mr. Kennedy behoorlijk conservatief was... weet je, hij kan Joe McCarthy best gemogen hebben omdat... dit was voordat al dat nare gedoe gebeurde... omdat hij Iers was, omdat hij katholiek was, en omdat iedereen over hem heen viel. Maar weet je, erg veel had het niet te betekenen. Want thuis spraken ze nooit over hem. En hij heeft Jack zeker nooit gezegd of hij voor of tegen hem moest zijn. Het was een vervelende situatie waar Jack in zat... een berisping uitdelen en alles, en in Boston haatten ze het.

Ja, het was lokaal een heel moeilijke situatie op dit punt. Hoe zat het met de Nixons? Zagen jullie in de dagen van de Senaat de Nixons wel eens?

Nee. Nou ja, ik zag haar bij bandage rolling. [‘Verband rollen’ voor het Rode Kruis was een traditie uit de Tweede Wereldoorlog toen deze bezigheid noodzakelijk was, maar daarna was het tot in de jaren zestig een sociale bezigheid voor vrouwen van de Amerikaanse elite.] Weet je, vrouwen van de senatoren moesten iedere dinsdag verband rollen en de vrouw van de vicepresident was altijd de voorzitter. Ze was gekleed in een wit verpleegstersuniform. Dat is de enige keer dat ik haar zag.

Volgens mij was ze zeer geschikt voor bandage rolling. Goed, het is rond 1960, de voorverkiezingen en je herinnert je dat die in Wisconsin het zwaarst waren. Leek de president zich ooit zorgen te maken over de uitslag of was hij daar dag in, dag uit te druk voor om zich ermee bezig te houden? Was hij overal aanwezig of was dat betrekkelijk...?

Wel, je moest gewoon hard werken. Weet je, als je echt in een campagne zit, dan heb je bijna geen tijd om over de uitslag na te denken, hoewel hij wel de peilingen bestudeerde en wat er in een district leefde. Maar ik herinner me de voorverkiezingsavond in Hotel Pfister in Milwaukee. Weet je, het was vreselijk. Het was zo grappig. We liepen op... ons tandvlees. En toen werd het zo’n beetje gelijk. Dat was zo erg omdat iedereen zijn uiterste best had gedaan in die strijd en je was gewoon uitgeput. Dan zag je dat het nergens toe had geleid, en dan moest je opnieuw beginnen. Oh, en ik herinner me die verschrikkelijke man, Miles McMillin, die voor de krant in Madison schreef, die getrouwd is met... het meisje waarmee hij is getrouwd, Rockefeller, die getrouwd was geweest met Proxmire.[120] Hij schreef al die anonieme brieven naar de krant met allerlei gemene dingen tegen Jack. Het was een verschrikkelijke man. Alweer zo’n onbezonnen liberal.[121] Hij kwam die avond het appartement binnenstormen waarin we allemaal de afgevaardigden zaten te tellen en... oh, het was vreselijk van me... ik liep twee keer langs hem zonder hallo te zeggen... negeerde hem volkomen. [Lacht] En Jack... ik bedoel, ik was zo kwaad op hem. Jack was beleefd.

West Virginia was, zei je, prettiger.

De mensen waren daar vriendelijker. Weet je, je ging weer mee, maar... en daar gingen we toen voor de eerste keer uit elkaar, en ging ik met iemand alleen op mijn eigen kleine campagne... je kent dat wel, winkeltjes en een bar in en uit en langs al die kleine mijnstadjes. En de mensen waren allemaal zo aardig voor me. Weet je, heel klein, nietig... nooit meer dan tien of twintig mensen.

==

Senator Kennedy in gesprek met mijnwerkers tijdens de voorverkiezingen in West Virginia

Gaf je ook toespraken of alleen...

Ik zei alleen hallo tegen iedereen en bedankte ze. Je weet wel, en ik zei wie ik was en er was altijd iemand bij me. Wie dat was? Deed ik dit met Franklin?[122] Want hij was gewoonlijk bij Jack. Iedere avond waren we bij een of andere grote bijeenkomst, waar Franklin het woord voerde. Maar toen, midden in die campagne, toen bleek ik zwanger van John jr. Dus toen werd ik eigenlijk... zo’n beetje naar huis gestuurd. Ik was er dus alleen in de eerste helft.

Was Franklin een oude vriend of groeide de vriendschap in West Virginia?

Nee, hij was al een vriend van Jack in het Congres. Weet je, ze hadden het altijd druk en waren bezig en zo, maar ze hadden elkaar altijd gemogen. En toen... ik geloof dat we elkaar een paar keer zagen nadat we getrouwd waren. Ja, toen zagen we Franklin. Hij was dus altijd al een vriend. Niet constant. Maar je kon altijd met hem lachen en hij... weet je, hij amuseerde mij en hij en Jack amuseerden elkaar. Dus dat is... en ik ging in Wisconsin met Franklin op pad, dat herinner ik me. We gingen samen helemaal door een gekleurd district en liepen door supermarkten waar niemand naar ons keek. Daar werd hij... in Wisconsin, daar hielp hij ook. Maar in West Virginia zagen we hem het meest en vanaf die tijd was hij een goede vriend.

West Virginia werd een beetje vervelend. Ik denk dat het in Wisconsin behoorlijk naar werd met Hubert.

Ja. Ik denk dat dat waar is, want weet je wat ze zeiden? Oh, zoals Jack zei, een gevecht wordt altijd naar. De mensen van Humphrey zeiden dat de Kennedy’s de verkiezingen kochten en de mensen van Kennedy... Humphrey had nooit... was nooit in militaire dienst geweest, en ik ben vergeten wat nog meer.[123] Maar, weet je, Jack zei dat soort dingen niet. Hij was vooral bezig te bewijzen dat hij als katholiek niet gevaarlijk was.

En dat lukte hem... helemaal, natuurlijk. Hij won in West Virginia dik, herinner ik me. Zoiets tenminste. En daarna, toen...

Oh, wil je iets interessants weten over de avond toen we daar wonnen? Volgens mij was die avond te zenuwslopend. Weet je, we wilden niet weer zo’n avond als in Hotel Pfister. Dus kwam hij terug naar Washington en gingen we... we aten thuis met de Bradlees en toen gingen we naar de film.

Welke film was dat, weet je dat nog?

We wilden naar een of andere film in de Trans-Lux, maar die was al half voorbij, en toen gingen we naar een heel rare bioscoop aan New York Avenue. Zo’n beetje de enige die nog open was en waar we in konden. Het was een vreselijk, armzalig iets over een of andere moord in Californië... echt, ik bedoel, echt armzalig.[124] En toen kwamen we thuis, vreselijk gedeprimeerd door die film, en wachtten we tot de telefoon ging. Ik was in de voorraadkamer om ijs te halen en plotseling hoorde ik die strijdkreet van vreugde! Ze hadden Jack gebeld en het was, weet je, fantastisch gegaan in West Virginia. Dus namen we een vliegtuig om erheen te vliegen en kwamen daar midden in de nacht aan. Maar weet je, hij was er zo zenuwachtig voor geweest, hij wilde er helemaal niet naartoe. Dit was een vreemde korte avond geweest waarin we niet voor de radio, aan de telefoon of wat ook, hadden willen zitten.

Is dat de... dit was de enige verkiezing waarop jullie dat deden, nietwaar? De andere keren waren jullie er altijd bij.

Ja, de andere keren waren we er altijd, ja.

Dit was ook zo van erop of eronder. Hierna zag het er verder probleemloos uit?

Voor Jack wel, denk ik. Want toen was het verder rond blijven reizen en met mensen praten, nietwaar, en mensen toe blijven spreken. In welke maand zou dat geweest zijn?

Dat was in mei, en toen in juni kwam president Trumans aanval. Weet je nog?

Oh, ja.

Over ervaring. Was hij er erg geschokt door of...

Wel, weet je, het irri... ik bedoel, het was gewoon weer iets om, weet je, als een zoemende vlieg neer te meppen. Maar ik herinner me hoe hij die aanval pareerde, want dat was terwijl hij de conventie verliet. Dus wat deed hij in juni en juli? Wel, toen was er een lange vergadering van de Senaat.

Dat was na de conventie.

Was dat na de conventie? Waren juni en juli... ik neem aan dat hij het grootste deel van de tijd in Washington zat, nietwaar? Was de Senaat niet nog in vergadering?

Ja, de conventie was in juli. Het was vroeger omdat de Democraten toch niet in de regering zaten, en daarna kwam hij terug en begon de speciale vergadering in augustus.

Als hij dan voor een weekeinde naar de Cape kwam of voor een dag, dan had je ons huisje eens moeten zien. Dan kwamen er vijftig Litouwers met volkskunstpoppetjes voor Caroline of zoiets om elf uur ’s morgens, waarna ze weer vertrokken. En dan, ik weet het niet, dan kwam Tom Mboya,[125] dan kwam gouverneur Stevenson, dan kwam Norman Mailer, dan... gewoon, even binnen en weer weg. En iedereen op de straat buiten... ik was tijdens de conventie begonnen met het laten maken van een hek, maar dat was pas half af... dat van wilgentakken. Dus als Lee en Stas[126] bij ons logeerden, dan kon iedereen zien hoe ze het bad in- en uitstapten omdat ze een kamer aan de straatkant hadden. Het was nogal benauwd die zomer.

Over de conventie, maakten jij of de president zich ooit bezorgd over hoe het er op de conventie aan toeging? Bijvoorbeeld over al die moeite van Johnson of de picket line van Stevenson [een lange rij aanhangers rond de Sports Arena, waar de conventie plaatsvond, om te proberen aanhangers van de andere kandidaten om te praten] of zoiets?

Weet je, ik was thuis op de Cape met mijn moeder en stiefvader en Janet. Ik was de enige in ons hele vakantiedorp omdat ik in verwachting was van John.[127] Ik kreeg bij het lezen van de kranten echt een paniekaanval. Maar Jack belde me altijd, meestal ’s avonds vreselijk laat, om te zeggen dat iets in orde kwam of dat ik me geen zorgen moest maken of wat dan ook. Ik denk dat hij bezorgd was dat ik me zorgen maakte over het krijgen van de baby. Oh, maar ik was in paniek als ik er alleen naar keek. Maar ik denk dat zij zich daar niet zo’n zorgen om maakten, omdat Bobby me een keer zei dat als hij naar de conventie ging, hij wist dat ze... je weet wel, dat hij de nominatie zou krijgen.

==

Jacqueline tijdens een interview in Hyannis Port, 1960

De president belde jou elke dag... en Bobby, belde hij je?

Nee, nee, Bobby vertelde me dat later. Nee, Bobby belde me niet.

Dan miste je natuurlijk dat gedoe, de grote Stevenson-act...[128]

Ja, ik zag het alleen op televisie.

En Lyndon die zei... je zag dingen als het debat tussen de president en Lyndon. Wat je niet zag was dat mensen van Lyndon geruchten verspreidden... dingen zeiden over de ziekte van Addison en...[129]

Oh, maar dat herinner ik me wel, want toen Lyndon Johnson na de conventie naar ons huis op de Cape kwam, gingen wij uit onze slaapkamer... het was een heel klein huis... zodat hij en zijn vrouw Lady Bird in die kamer konden logeren. Wij sliepen dan in een eenpersoonsbed in de kleine logeerkamer. Dan moesten we naar het huis van Mr. Kennedy, waar de pers de volgende dag zou komen, en daar plofte Lyndon neer in Mr. Kennedy’s stoel. Ik dacht alleen maar: ‘Weet je wel in wiens stoel je zit na alles wat je over die man hebt gezegd?’[130] Iedere keer als Lyndon die avond iets zei, dan pakte Lady Bird een aantekenboekje... ik heb nooit een ander echtpaar gezien dat zo... ze was een soort afgerichte jachthond. Hij zei iets onschuldigs als... ik weet niet... ‘Woont je zus in Londen?’... en dan schreef Lady Bird Lee’s naam op en ‘Londen’. Gewoon alles. Ik bedoel, ze had iedere naam, telefoonnummer... het was een... uh... grappige manier van doen.[131]

Ze leken dus wel een ijshockeyteam.

Ja, wel, weet je, alleen... ze had altijd die drie groene aantekenboekjes bij zich met alles erin.

We hadden het hier gisteren over, maar het staat niet op de band, maar je wilde... over het probleem van Lyndon die op het ticket zou staan.

Ik denk dat iedereen teleurgesteld was omdat ze van alle mensen Johnson het minst mochten, en ik moet zeggen dat Symington zich daar vreselijk aardig gedroeg, nietwaar?[132]

Ja.

Je zou niet denken dat hij een groot staatsman was of zoiets, maar hij was altijd zo’n heer. Ik weet dat Jack het jammer vond. Ik schreef Symington zelfs een brief... die ik hem vroeg te verbranden. [Lacht] Hij schreef terug dat hij de brief had verbrand... waarin ik schreef dat ik had gewild dat hij de vicepresident was geworden. Maar ik weet dat Jack dit had moeten doen... Johnson als running mate vragen... om hem uit te schakelen als meerderheidsleider, omdat deze man met zijn enorme ego ziedend zou zijn geweest en Jack op alle manieren had dwarsgezeten en ja... weet je, en alles tegen had gehouden. Ik weet dat hij die extra vergadering voor de conventie uitstelde.[133]

Ik denk dat hij hem voor de conventie vaststelde.

Ja, dat was het. Jack kon er dus niet op uitgaan om campagne te voeren en meer van die dingen te doen. Hij had vaker iets gedaan om het moeilijk voor hem te maken.

Ik herinner me nu dat hij de vergadering voor de conventie aankondigde, maar dat die erna plaatsvond.

Wel, hij deed absoluut niet... als hij daar gezeten had met dat enorme ego, en getergd en bitter... dus niemand was er blij mee. Iedereen was zelfs verbaasd dat hij het aanvaardde. Nou ja, sommige andere mensen kunnen je hier meer over vertellen, dat hij naar zijn kamer ging en zo... [fluisterend] en ik geloof dat hij dronken was, niet?

Phil Graham was een geweldige bemiddelaar en hij vertelde me... ik heb hier ergens mijn aantekeningen... die vrijdag ging ik met Phil eten en hij gaf me een fantastisch verslag over zijn rol als kingmaker-bemiddelaar. Ik geloof dat Joe Alsop ook denkt dat hij ervoor verantwoordelijk was dat Lyndon op het ticket stond.[134]

Goh, dat weet ik niet. Ik denk dat Bobby je daar wel alles over kan vertellen.

Bobby was ertegen.

Maar ik bedoel dat Bobby het weet. Het enige wat ik weet is dat de telefoon rond een uur of acht ’s morgens ging en dat Lady Bird opnam. Lyndon sliep nog. Toen ging Jack naar beneden. Lyndon had gezegd dat hij wel naar boven kwam, maar Jack zei nee en dat hij naar zijn appartement ging en Lyndon aanvaardde dat direct. Maar ik weet niet wat er allemaal besproken is, en ze waren allemaal behoorlijk verrast. Dus ik weet niet of al die mensen kingmakers waren of niet.

Joe en Phil stonden op dinsdag op senator Kennedy te wachten en zeiden dat hij Johnson op het ticket moest zetten. De president zei niets. Maar volgens Phil belde de president hem daarna en ik ben vergeten waar dit... ik vroeg hem over dat opbellen... en hij zei: ‘Ik wil verder met Johnson.’ Ik denk dat de president Johnson toen direct heeft gebeld. Lyndon sliep nog en toen begon al dat gedoe. Later leek het alsnog mis te gaan en werd Phil erbij geroepen om het weer op de rails te krijgen.

Ik begrijp het. Er schoot me net nog iets anders te binnen. Kan het me niet meer herinneren.

Praatte de president, voordat hij naar Los Angeles ging, veel over... peinsde hij veel over het vicepresidentschap?

Nee, eigenlijk niet. Hij was op de Cape en ik ging met hem naar New York en we verbleven... verbleven we die nacht in dat hotel op Idlewild?[135] Anders zwaaide ik hem uit en ging ik terug naar de Cape... weet je, en zei hem goeiendag. Ik denk dat we die nacht bleven omdat dat Truman-gedoe toen was. Hij peinsde er niet echt over. Weet je, het ging meer om [de nominatie] zelf te krijgen. Dus dat gebeurde duidelijk allemaal in de vier of vijf dagen daar.

Bleef hij ooit boos op mensen?

Nooit! En dan zei ik wel eens tegen hem... weet je, het was zo grappig in de politiek... het was het enige waar iedereen over praatte, iedere avond. Dan hoorde ik hem aardig over iemand praten en dan zei ik: ‘Wat? Zeg jij iets aardigs over X? Maar ik haat hem al drie weken lang.’ Weet je, als ik zo iemand dan op straat zag, dan staarde ik hem expres aan en stak dan over om hem te ontlopen en dan zei Jack: ‘Nee, nee, dat was drie weken geleden, nu is het klaar, punt, uit.’ Ik bedoel, in de politiek veranderen dingen zo snel en Jack zou nooit... hij zei vaak dat... je nooit zo ver moest gaan dat er geen enkele kans op verzoening meer was. Ik bedoel, hij bekeek het nooit als... wat zei hij altijd? ‘In de politiek heb je geen vrienden of vijanden, je hebt collega’s.’ Dat is niet helemaal het juiste woord...

Belangen. Palmerston zei altijd dat er geen blijvende vriendschappen of verbonden bestaan, er bestaan alleen blijvende belangen. Zoiets.

Ja, maar hij heeft nooit... ik bedoel, ik werd vreselijk emotioneel over iedereen, of het nu een politicus was of een krantenman die oneerlijk was, maar hij behandelde het altijd zo objectief, alsof het mensen op een schaakbord waren... en dat is juist. Ik bedoel, wat kon je anders als je... als hij zo boos was geworden op al die mensen, en je moet misschien later weer met ze samenwerken. Dus is het de enige manier om effectief te zijn... wat een van de redenen is waarom ik denk dat vrouwen nooit de politiek in moeten gaan. We zijn er gewoon niet geschikt voor.

Ja. Hij was op dat gebied een echte realist, want ik herinner me dat iedereen dacht, toen Lyndon de ambassadeur aanviel, dat dat zijn einde was.[136] Dat was vanwege de theorie die zich ontwikkeld had over Ierse vetes. Te veel mensen hadden films van John Ford gezien, maar ik niet...[137]

John Connally was degene die geruchten verspreidde over Mr. Ken... ook dat over de ziekte van Addison. En toen, weet je, de dag voor Jack in Texas overleed, zei ik tegen hem: ‘Ik kan gouverneur Connally niet uitstaan, ik vind die slappe mond verschrikkelijk.’ Hij was zo tevreden met zichzelf en hij zat in de auto de hele tijd tegen Jack te vertellen, geloof ik, hoe ver hij op hem voorlag in de peilingen in Texas. Dus ik zei: ‘Wat probeert hij je te zeggen? Het lijkt zo grof wat hij de hele tijd tegen je aan het vertellen is.’ En Jack zei: ‘Oh, hij heeft vriendschap gesloten met een heleboel zakenlui hier en nu heeft hij heel veel steun de hij eerder niet had. Dat is wat hij me probeert te vertellen.’[138] Maar Jack accepteerde het gewoon... weet je. ‘Jaaaa’... en toen ik dat zei, dat ik hem haatte, was Jack zo lief. Hij wreef over mijn rug... het leek wel alsof we naar bed gingen... en zei: ‘Dat moet je niet zeggen, dat moet je niet zeggen.’ Hij zei: ‘Als je begint te zeggen of te denken dat je iemand haat, dan ga je de volgende dag doen alsof je hem haat.’ En toen: ‘We zijn naar Texas gekomen om alles bij te leggen en dan maak je het allemaal onmogelijk.’ Nellie Connally weigerde met Yarborough te rijden... iedereen weigerde met Yarborough te rijden... iedereen weigerde dat. En er waren twee mensen die Yarborough heetten en, ik weet het niet.[139] Iedereen had een hekel aan iedereen. En weet je, Jack zei alleen: ‘Weet je, zo moet je niet denken over die mensen.’ Hij zei het zo vriendelijk.

Hij deed hetzelfde met de mensen van Stevenson. Als je dan bedenkt dat de topmensen voor Stevenson in Los Angeles George Ball, Bill Wirtz en Tom Finletter waren, die allemaal meteen...[140]

Oh, ja, ik weet het. Ik vind het zo goed als je snel weet te vergeven. Dat is iets wat Jack zo mooi vond van mij, toen we getrouwd waren... dat als er eens een wolkje aan de hemel was, dan was ik altijd de... ik was dan de eerste om te zeggen, ‘Heb ik je boos gemaakt? Heb ik iets verkeerds gezegd?’ of ‘Het spijt me’. En hij vond dat mooi, omdat het, denk ik, moeilijk is voor mannen om het in een huwelijk als eerste goed te maken, op een nogal intieme manier. Maar hij deed hetzelfde... Ik kan het buiten mijn huwelijk niet, maar hij deed hetzelfde erbuiten.

Was hij ooit erg gedeprimeerd of was zijn humeur gewoon vreselijk gelijkmatig?

Oh, zijn humeur was vreselijk evenwichtig, behalve als hij lange tijd pijn had geleden, aan zijn rug bijvoorbeeld, en wanneer hij drie of vier van die gewone dingen had gedaan en dan vier dagen op krukken moest lopen... als dat niet werkte, bleef hij twee dagen in bed of nam een heet kompres of zoiets. Als het maar door en door bleef gaan en hij het niet van zich af kon zetten, dan werd hij heel down, maar alleen maar daardoor. Maar als hij iets te doen had, dan stond hij op en deed het. Uiteindelijk werd het beter. Maar in de beginjaren van ons huwelijk was zijn zwakke gezondheid... alleen al zien dat Jack pijn leed maakte me al die tijd zo triest, maar echt na dat... wanneer? Na dat gedoe met de Senaat, denk ik, toen leek het niet meer zo’n groot probleem.

In 1960 had hij niet meer zo’n last van zijn rug, nietwaar... tijdens de campagne?

Nee, ik bedoel, hij was de gezondste man ter wereld. Een van de oorzaken was volgens mij dat hij zoveel deed, te veel. Toen hij in het Witte Huis kwam, deed hij iedere dag een dutje... het was maar vijfenveertig minuten. Hij kwam thuis... wie kon zich druk maken om een pyjama voor vijfenveertig minuten?... Dan ging hij op dat kussen liggen en viel in slaap, en dan werd hij weer wakker. Ik bedoel, ik zou niet kunnen slapen... ik zou vijfenveertig minuten nodig hebben om in te dutten, maar het deed hem heel goed. Toen hinderden zijn rug en zijn maag en alles hem niet altijd meer. Hij overbelastte zichzelf altijd. En dus had hij nooit een betere gezondheid of een beter humeur dan in die jaren in het Witte Huis.

Had hij ooit slaapproblemen?

Nee.

Nam nooit een slaappil? Nooit... gewoon, altijd...

Soms, tijdens een campagne, dan nam hij wel eens één heel klein slaappilletje. Als je laat naar bed gaat en je moet weer vroeg op en je zat in zo’n vreselijk stinkende hotelkamer. Ik herinner me dat er eens een whiskeyfles onder het matras lag; de American Legion [de organisatie van Amerikaanse veteranen] had kort daarvoor een conventie in het hotel gehad en er lagen whiskeyflessen onder al onze matrassen. Wel, weet je, alleen om ervoor te zorgen dat hij sliep zodat hij de volgende dag fit zou zijn. Maar, slechts een kleintje, en dan de rest van de tijd niet. Omdat je je slaap nodig had... mijn god, je had maar zo’n vier uur. Ik herinner me dat ik probeerde er geen te nemen, en dan lag je te woelen en te draaien, en dan leende ik er soms een van hem.

Je zat de hele zomer van ’60 in Hyannis Port, tijdens die speciale Senaatsvergadering.

Dat klopt.

En toen zat je daar natuurlijk het hele najaar.

Laat eens kijken, ik deed in het voorjaar een heleboel dingen in Georgetown, en toen ging ik naar New York voor die tickertapeparade. Het eerste debat zag ik in mijn eigen huis in Hyannis terwijl er mensen uit Boston op bezoek waren. Het tweede... of welk dan ook dat in New York werd gehouden, daar was ik bij. En voor het derde was ik in Washington... het derde of het vierde.

Herinner je je wat hij vond toen die hele kwestie van de debatten opkwam?

Oh, ik herinner me het debat in New York, het debat waar ik bij was... dat hij hele stapels instructieboeken had en dat hij het eigenlijk druk had, maar dan zat hij twee of drie uur in een kamer en dan waren er zo’n vijf mensen bij hem om hem iedere denkbare vreselijke vraag te stellen die je maar kon verzinnen. Ik bedoel, hij bereidde zich er echt op voor... als op een soort examen. Weet je, hij was zo zelfverzekerd... nee, niet zelfverzekerd... maar, weet je, hij zeurde of klaagde niet en maakte zich geen zorgen of wat ook. Toen hij me opbelde van die van Washington op het moment dat die voorbij was... volgens mij was de tweede misschien in Washington... omdat hij door de telefoon zei dat de temperatuur tot dertig graden onder nul [–30 °F, dat wil zeggen tot het vriespunt] was gezakt of zoiets, omdat Nixon tijdens het eerste debat zo had moeten zweten... hij moest lachen. Maar hij had behoorlijk wat zelfvertrouwen.

==

Senator Kennedy tijdens het eerste debat met vicepresident Richard Nixon, 26 september 1960

Wat dacht jij tijdens dat eerste debat?

Ik dacht hetzelfde als iedereen. Ik kon het gewoon niet geloven. Weet je, het lag er zo bovenop. Het was gewoon zo duidelijk, dit veranderde echt alles. Jack zei altijd tegen me dat datgene wat zijn campagne van ’52 veranderd had... dat was voordat we getrouwd waren... was geweest dat hij met Lodge in Meet the Press was geweest.[141] Hij zei dat hij deze hobbel genomen had en dat alles nu zijn kant op zou gaan. Nou, dat eerste debat was... ik vond altijd dat... maar ik was zo blij dat het zo duidelijk was. Want je kon gewoon zien dat hij gewonnen had en je kon het op straat en overal horen.

Was er eerder ooit gesproken over... ik bedoel, de president dacht dat het debat een geweldige gelegenheid was, als het door zou gaan, maar ik dacht niet dat Nixon mee wilde doen. Herinner je je daar iets van?

Niet echt. Ik herinner me dat er dat voorjaar af en toe gepraat werd over de debatten. Nee, ik weet niet wat Nixon uiteindelijk deed besluiten...

Dat was een grote misrekening van zijn kant. Ik denk dat hij het deed omdat hij debatingkampioen was geweest toen hij nog op Whittier College zat en dacht dat hij wel zou winnen. Ik weet zeker dat er geen... ik denk dat hij dacht dat dit een goede ervaring voor hem zou zijn als hij daar tegen zo’n jonge knul verscheen.

Maar ik herinner me het gepraat ’s avonds over welk debat gehouden zou worden... was er niet één over buitenlandse politiek en een andere over binnenlandse zaken?... Ik herinner me al die avonden dat ze alles doornamen... dan kwamen er een heleboel mensen en zij besloten hoe de debatten moesten gaan verlopen. Maar ik herinner me niet echt hoe ze dat deden.

Ik weet dat jij er niet bij was, vanwege John, niet meekwam tijdens de hele campagne. Heb je enig idee op wie de president vooral vertrouwde als het aankwam op de campagnestrategie en dat soort dingen?

Wel, vooral eigenlijk op zichzelf. Want altijd als hij thuis was, dan hoorde je hem bellen en ik bedoel, dan vertelde hij mensen wat ze moesten doen. Ik denk dat hij vooral vertrouwde op Bobby, nietwaar... het meest van iedereen. Bobby...

En hij toetste altijd zijn mening bij Bobby. Was het niet altijd met hem eens, zoals in het geval van Lyndon Johnson, maar volgens mij wilde hij altijd zien hoe Bobby reageerde... hoe Bobby zou reageren.

En zijn vader was altijd... weet je, ik was zo blij dat Mr. Kennedy de kans kreeg om ook iets te doen. Maar hij nam dan Billy Green mee naar [restaurant Le] Pavillon of zoiets... of misschien was dat allemaal wel eerder.[142] Maar hij praatte ook met zijn vader, maar meer om te horen wat zijn vader te vertellen had. Weet je, al die ouwe mannen...

John Bailey, deed hij ertoe?[143]

Oh, ja, zeker, John Bailey... ik weet het eigenlijk niet...

Hij was voorzitter van het comité...

Ja, we mochten John Bailey. Toen we net getrouwd waren, gingen we eerst naar hem toe en Jack hield toen een toespraak in Connecticut. Maar nee, ik denk niet dat hij John Bailey belde om raad.

Wat ik ervan zag was dat het op mij overkwam alsof hij de hele show zelf regisseerde.

Ja. En dan zei hij en zei Bobby en iedereen... weet je: ‘Niemand moet ooit kwaad worden op de kandidaat zelf.’ Dus Bobby was dan een soort buffer. Iedereen die ruzie had of in een of andere staat Ted Sorensen haatte en iemand anders die... of er waren twee voorzitters en wie moest dan overblijven. Al die dingen moest Bobby regelen, zodat die mensen nooit kwaad zouden worden op Jack. Weet je, Bobby deed dat graag. Dat is een andere reden... hij kreeg het soort imago van iemand die mensen niet mogen, maar hij moest hard zijn voor Jack. En Bobby zei laatst nog tegen mij... weet je, het is zo fijn om iemand naast je te hebben die voor jou kan vechten... ik bedoel, die degene kan zijn waar mensen kwaad op worden... niet op jou. Precies de manier zoals Frank Morrissey me altijd vertelde dat de kandidaat nooit degene mocht zijn die wegliep, dus moest Frank Morrissey hem uit de zaal halen. Altijd protesteerde hij: ‘Nee, Frank, ik wil nog niet weg.’ [Schlesinger lacht] Maar er waren altijd mensen die je beschermden en dat voor je deden.

Vertel me, vertel ons, over de laatste dag voor de verkiezingen.

Wel, iedereen was op de Cape. Oh, nee...

Jij ging naar Boston...

Ja, we werden in Boston wakker, dus moeten we daar die nacht geslapen hebben.

De avond ervoor was er een grote bijeenkomst in de Boston Garden. Ik denk dat je daar was, denk je niet?

Nee, ik was er niet, ik was op de Cape, dus moet ik heel vroeg zijn opgestaan en naar 122 Bowdoin Street[144] zijn gereden en van daar gingen we naar het stemlokaal. Daarna vlogen we naar de Cape in de Caroline,[145] en toen was die lange dag begonnen. Ik herinner me dat we chowder aten. Je kon nog buiten zitten. Het is zo grappig als je het over de langste dag had, wie kwam er uit de garage aangereden in een soort van servicewagen: Cornelius Ryan, de schrijver van The Longest Day, met een affiche van de film.[146] Wij zeiden allebei: ‘Wat doet u hier?’ We kenden hem niet echt... hij stelde zich voor. Toen begon Jack hem allemaal vragen te stellen over The Longest Day en over dit stukje en dat stukje. Je zou Ryan er verder naar moeten vragen... Ik denk dat hij binnen is gekomen via Pierre.[147] Daarna wandelde je wat en ging je naar zijn vaders huis, naar Bobby’s huis.

Wat voor soort dag was het?

Het was een koude Cape-herfstdag... heel helder. Maar ik weet dat we buiten op de veranda lagen met dekens om ons heen, zo’n beetje ’s middags in de zon. Dan liep hij weer naar... Bobby’s huis was veranderd in een, weet je, een commandopost... Ik bedoel radio’s, telefoons, schoolborden, medewerkers. Maar Jack bleef daar zo’n beetje vandaan. Toen kwam het avondeten...

Hoe kwam hij toen over...

Beetje rusteloos, maar stil. Hij ging er even heen, dan weer probeerde hij een dutje te doen.

Hij speculeerde niet meer over hoe het af zou lopen...

Oh nee, hij praatte er niet over. Ik bedoel, het was... je had wat hij lekker vond... zijn chowder... en hij ondervroeg Cornelius Ryan over The Longest Day. Die arme man was zo verbaasd. Daarna gingen we een wandelingetje maken omdat je wist dat het slechte deel niet eerder dan ’s avonds laat zou komen. En toen... ik ben vergeten in wiens huis we ’s avonds aten, maar daarna keken we allemaal in ons huis tv. Ik herinner me dat de resultaten van Connecticut binnenkwamen, en dat ik tegen Jack zei, ‘Oh, weet je, nu ben je de president’, en hij zei heel zachtjes: ‘Nee, nee.’ Dus ik keek tot ik denk ongeveer halftwaalf of twaalf uur en toen wist iedereen dat dit de hele nacht ging duren. Ik werd naar boven gestuurd. En alle... het was zo lief... Jack kwam naar boven en kuste me goedenacht... en toen kwamen alle Kennedy-meisjes naar boven en één voor één omhelsden we elkaar en zij zouden de hele nacht opblijven. Jack sliep die nacht in de kamer naast mij. Dus toen ik die morgen wakker werd, vloog ik zijn kamer binnen om te zien... om alleen het goede nieuws te horen... om te horen dat hij het had gehoord toen hij nog wakker was... en nee, er was niets.

Hij was uiteindelijk naar bed gegaan.

Ja, hij ging rond vier uur of zo naar bed, en dit was ongeveer kwart voor negen of halfnegen.

Sliep hij nog toen je binnenkwam?

Ja. [Lacht]

Maakte jij hem wakker?

Ik stormde binnen... maar er was niks, en dus maakte ik de arme man wakker. Daarna stonden we op en liep iedereen rond... je hebt die foto’s wel gezien... in regenjassen. Heen en weer. Toen kwamen er steeds meer mensen van de pers en ik denk dat het rond twaalf uur was of één uur dat het verlossende woord eindelijk kwam.

Nixon gaf het eindelijk toe.

Toen... oh, toen moest ik naar de pers in Ethels huis... Al die vrouwen die vroegen: ‘Wat voor soort first lady zal je worden?’ Die verschrikkelijke vrouwen. We lieten allemaal foto’s maken in het grote huis. Daarna zouden we allemaal naar de Armory gaan, maar Mr. Kennedy wilde niet mee. Zo aardig, hij probeerde altijd op de achtergrond te blijven. Ik herinner me dat ik hem beetpakte en zei: ‘U moet nu meekomen.’ Hij was zo aardig. En toen gingen we allemaal naar de Armory.

[John Kennedy jr., geboren op 25 november 1960, komt de kamer binnen.]

==

De president-elect John F. Kennedy (met Caroline op de arm) en de toekomstige first lady in Hyannis Port op de ochtend na de verkiezingen van 1960

John, kun jij wat zeggen? Hou hem daar een beetje verder vandaan... goed, zo. John, je bent vandaag naar het vliegveld geweest.

John: Yeah.

Vond je het leuk?

John: Yeah.

John, wat is er met je vader gebeurd?

John: Hij is naar de hemel.

Hij is naar de hemel?

John: Yeah.

Herinner je je hem?

John: Yeah.

Wat herinner je je?

John [bozig]: Ik herinner me niks!

Herinner je je niets? Weet je nog dat je altijd zijn kantoor in rende?

John: Yeah.

En dat hij met je speelde?

John: Yeah. Kun je John opzetten?[148]

Oké, we zetten John erop.

[John gaat de kamer uit.]

Weet je nog wanneer de president wist dat hij president zou worden? Zei hij iets of nam hij het gewoon terloops aan?

Ik geloof dat we allemaal ergens buiten waren en dat iemand riep: ‘Nixon geeft zich gewonnen!’ Maar ik denk dat je het dan eigenlijk al wist, door de stemmen, dat het zou gebeuren... het was alleen nog wachten tot Nixon zich gewonnen zou geven, nietwaar?

Ja.

Dus, goed, toen het bericht kwam, wat kon je nog doen? Ik bedoel, weet je, we omhelsden elkaar.

Vond je hem een godsdienstig man?

Oh, ja. Wel, ik bedoel, hij ging altijd op zondag naar de kerk en zo sinds we getrouwd waren... maar je zag toch ook... Ik vraag me vaak af of het bijgeloof was of niet... ik bedoel, hij was er niet zeker van, maar als het zo was, dan wilde hij dat wel achter zich hebben.

==

President Kennedy met John in de zuilengalerij van de West Wing

De gok van Pascal.[149]

Maar ik herinner me dat hij me eens iets vertelde wat Somerset Maugham had gezegd: ‘Lijden loutert niet, het verbittert.’ Dus ik weet niet of... hij ooit... moet wel een paar keer met God gepraat hebben... ik weet niet of hij... alleen maar dacht: ‘Waarom moet dit mij allemaal overkomen?’

Maar hij heeft dat nooit gezegd. Ik denk dat je niet opgevoed kunt worden zoals hij dat was zonder eens te denken...

Hij aanvaardde duidelijk het godsdienstige soort structuur van het bestaan en het geloof in God en hij geloofde dat... hij wilde dat zijn kinderen als goede katholieken opgevoed werden en geloofde in de mis op zondag, dat soort dingen.

Ik weet dat hij geen atheïst was of agnost of zoiets. Nee, hij geloofde in God maar hij was niet... Weet je, net als wij allemaal ga je niet ineens over die dingen nadenken, totdat je iets verschrikkelijks overkomt. Volgens mij is God nu onrechtvaardig en volgens mij moet hij gedacht hebben dat door... Hij zei zijn gebeden... echt...

Zei hij iedere dag zijn avondgebed?

Ja, maar hij deed dat zo snel dat het eigenlijk een beetje een ritueel was geworden. Hij kwam binnen en knielde op de rand van het bed... boven op het bed en zei ze dan, weet je. Deed er drie seconden over... sloeg een kruis. Dat was... ik herinner me niet dat hij dat in het Witte Huis deed. Maar, weet je, het was zo duidelijk... het was gewoon een dingetje uit zijn jeugd, ik denk net zoiets als tandenpoetsen. Het is slechts een gewoonte. Maar ik vond het zo lief. Ik vond het zo leuk... zoals ik daar stond.

Heeft hij ooit goede vrienden onder de geestelijkheid gehad?

Niet echt vrienden. Ik weet dat hij bisschop Hannan af en toe opzocht, maar ik denk dat dat meer was vanwege de politiek en dat alles hier... dat is degene die hij altijd het meest mocht. Oh, en pater Cavanaugh was een goede vriend van zijn vader en, weet je, een nogal liberale priester.[150] Hij mocht hem wel.

Bisschop Wright van Worcester?

Oh, ja, die mocht hij erg graag. En natuurlijk mocht hij kardinaal Spellman[151] nadat...

Hij mocht hem echt... ik had nooit gedacht... echt?

Ik weet dat ze in het begin, toen we net getrouwd waren, grote ruzie hebben gehad, maar toen hij president was, mocht hij hem.

Echt waar?

Wat kardinaal Spellman deed... weet je, hij was gewoon zo voor Jack, en toen hield hij al die toespraken over... hij was echt veranderd. Maar hij was zo’n conservatieve geestelijke geweest. Kenny O’Donnell vertelde me dat kardinaal Cushing[152] preken hield... ‘Iedere jongen die niet naar een katholiek college gaat...’ en dan wees hij naar Kenny, die tot zijn parochie behoorde, omdat Kenny naar Harvard ging. Daarna is kardinaal Cushing veranderd en toen al die...

Oh, je bedoelt Cush... Ik dacht dat je het over Spellman had...

Oh, zei ik Spellman?

Ja.

Oh, goeie genade!

Daarom was ik zo verrast.

[Lacht] Oh, nee, ik bedoelde Cushing... Ik kan nooit Spellman gezegd hebben, oh, nee.

Wel, natuurlijk is hij veranderd. Absoluut.

Ja, en hij zei al die dingen... de juiste dingen... die een katholiek moest zeggen. Hij mocht kardinaal Spellman niet.

Nee, dat was ook mijn indruk, want ik herinner me goed wat hij over kardinaal Spellman zei. Nee, Cushing was heel loyaal. Cushing heeft eigenlijk een uitbundig humeur, vind je niet?

Ja, hij is erg grappig... ik bedoel, hij is een soort Last Hurrah-achtig en hij praat zo kortaf. Ik zou dus zeggen dat hij gehecht was aan Cushing en Cushing aan hem.

Maar dit gebeurde pas later, nietwaar, want je zei dat Cushing in het begin niet zo was. Herinner je je monseigneur Lally van de Pilot uit Boston [de officiële krant van het aartsbisdom Boston, de oudste katholieke krant van Amerika]? Was hij ooit...?

Ik herinner me hem niet... niet eens zijn naam.

En hoe zat het met Spellman?

Oh, Mr. Kennedy... waarom mocht hij Spellman niet? Had hij Nixon niet bij het Al Smith-diner uitgenodigd? Weet je, hij was zo duidelijk tegen Jack. Hoe kon je hem mogen? En dan zijn geaffecteerde maniertjes. Weet je, hij was de hele tijd alleen maar aan het proberen Jacks keel door te snijden en gaf geen enkele steun. Was er niet iets met bisschoppen van Puerto Rico of zoiets...[153]

Ja.

Maakte er een grote... Cushing legde in reactie hierop de juiste verklaring af, maar dat deed Spellman nooit. Zoveel katholieken waren zo rechts... nog rechtser dan Goldwater. Spellman was er een van. Nu staat hij bijna alleen... in de nieuwe golf die de Kerk overspoelt.[154] Ik ben zo blij!

Het is zo jammer dat de president en paus Johannes elkaar nooit ontmoet hebben.

Ik weet het.

Wat gebeurde er met de biecht?

Als Jack wilde gaan biechten voor Kerstmis of Pasen stonden er lange rijen gelovigen. Dan stuurde hij iemand van de Geheime Dienst die voor hem in de rij moest staan. Je moest wel een uur wachten, dan kwam hij en glipte snel de rij in zodat niemand hem herkende. De priester heeft het nooit geweten. Dat was in Florida, met Kerstmis en Pasen. Het was in een klein kerkje in West Palm Beach... niet de kerk waar we gewoonlijk op zondag naartoe gingen. Hij ging dus biechten... weet je, zoals iedereen deed.

Het is verbazingwekkend hoe dat in zijn werk ging zonder...

Hij vertelde me eens als grapje dat priesters je soms dwongen om te biechten voor je ter communie ging, en dan noemde hij altijd ‘Ik ben mijn middaggebed vergeten’ en ‘Ik ben woensdag niet naar de mis geweest’ als zijn zonden, omdat... je wilde sommige dingen niet zeggen voor de hele groep. Maar, ik bedoel, hij deed er zo grappig over. Maar hij deed het oprecht. Dat deed hij altijd. Alweer, was het bijgeloof of opvoeding of wat? Ik bedoel, ik ging heel vaak niet.

Ik had altijd de indruk dat Bobby godsdienstiger was dan de president.

Oh ja, veel. Ik bedoel, weet je, hij ging naar dingen als Eerste Vrijdag, of anders Ethel wel.[155]