Voorwoord: De kleur van verlangen
9 tinten onderscheiden: Burnham et al., 162; Gerritsen, 68, 70. 9 radicale politiek, red tape: Oxford English Dictionary, s.v. red; Barnhart, 898-99. 9 mensenogen: E. Thompson, 145-46,160-65.
9 woord voor 'rood': Berlin en Kay, 1-3, 25-28.
10 oude culturen en rood: Brunello, 6-12; Williams, 76-79; Chenciner, 290-91;
Donkin, 'Spanish red', 5; Brunello, 38-46; Gage, Color and culture, 26; Brunello, 23.
10 'O, mijn lief: Burns, in Allison et al., 576. 10 'rode tanden': Tennyson, in ibid., 763. 10 'Op vrijdag': Dickinson, Letters, deel 2,452.
10 cinnaber. Gettens et al., 159-68.
11 sjah van Perzië. Donkin, 'Spanish red', 5; Brunello, 74.
12 'een volmaakt vermiljoen': Boyle, 4:183.
12 'het beste ver/medicijn ter wereld': Bemiss, 76.
Een: Het lot van de stoffenverver
13 Lucca: Edlerde Roover, 'Bcginnings', 2907-08; Meek, 31-34; Scott, 150-52;
Green, 53-54; De Francisco, 1031-32; Mola, 42-44.
14 het belang van de textielindustrie. Spuflord, 162-73, 202! Pounds, 400-401, Brau-
del, 2:312-13, Le GofF, 294; en Mola, appendix B. In de Middeleeuwen was de term 'specerijen' breder dan tegenwoordig, en vielen er ook moeilijk verkrijgbare verstoffen en bijtmiddelen onder. In dat opzicht waren de middeleeuwse specerijcnhandel en textielindustrie nauw met elkaar verbonden.
15 zijde: Edler de Roover, 'Manufacturing', 2915-22.
15 wol: Ibid.; Gies en Gies, City, 98-101,103; Munro, 'Textile VVorkers', 28-31.
16 'door de wol geverfd': Gies en Gies, City, 103.
16 sterfte door voedselgebrek: Pleij, 100-117.
17 concurrentie tussen landen: Barron en Saul, 12-13; Power, 8-15.
17 kleur en status: Chevalier, 2066-67, 2073-75; Gies en Gies, Village, 98-99.
18 weeldewetten: Greenfield, 111; Hughes, 69-100; Baldwin, 47-48; Chevalier,
2074; Pastoureau, Blue, 86-88.
18 jassen of jurken:]. Gage, Life, 196.
19 'Er bestaat tegenwoordig': Philip Stubbes, in Ashelford, Elizabeth, 108. 19 grijs en roodbruin: Geflrey Whitney, in Donkin, 'Spanish red', 6.
19 kleurige kleding van de adel: J. Gage, Life, 198; Erickson, 228; Scott, 151; Laver,
78-79, 86.
20 'De verver': Geflrey Whitney, in Donkin, 'Spanish red', 6. 20 gevaren van textielverven: Leix, 'Guilds', 14.
20 bijtmiddelen: De chemische werking van bijtmiddelen is vrij gecompliceerd,
aangezien ze verbindingen aangaan met de kleurstof en het textiel. Zie Baker, 207-27.
21 'een kleine zeef. Brunello, 157.
21 waarde inventaris textielververij: Ibid.; J. Gage, Life, 64.
21 'de tijd waarin je': Rosetti, 145.
22 'De vinger van een': Brunello, 41. 22 In India: Ibid., 65.
22 Griekse en Romeinse textielververs: Sandberg, Red, 22; Brunello, 92, 104, 111-14.
22 Na de val van Rome. Leix, 'Dyes', 19; Brunello, 122.
23 stoffenverven in de Middeleeuwen: Wescher, 18:219; Brunello, 122-23, '33~4°>
146-47; Edler de Roover, 'Beginnings', 2907; Le GofT, 59-62; Gies en Gies, City, 103; Pastoureau, Jêsus, 79-80.
24 Artedi Calimala: Leix, 'Guilds', 11.
24gilden, onderverdeling stoffenververs: 'Swans', 33; Pastoureau, Blue, 69-72; Leix, 'Guilds', 14-15; Hills, 186; Brunello, 151-52; Bom, 210.
25 'meesterstuk': Leix, 'Guilds', 14.
25 statuten van het ververversgilde van Lucca: Brunello, 135-40.
Twee: De kleur van de zon
27 terechtstelling Maria Stuart: Fraser, 534-39; Ashelford, Elizabeth, 32.
28 rood en de oude Hebreeuwse cultuur. Genesis, 2:ig;Jesaja, 1:18; 2 Samuël, 1:24;
Spreuken, 3i:2i;Jeremia, 4:30; Nahum, 2:3; Young, s.v. scarlet. Het oud-Hebreeuws kende verschillende woorden voor rood, maar deze werden in Latijnse en Engelse bijbels niet altijd consequent vertaald. 28 'scharlaken draad': Hooglied, 4:3.
28 klassieke cultuur en rood: Brunello, 38-46, 106-10; J. Gage, Color and culture, 25-
26; Pastoureau, Blue, 15; Dupont, 123-24; Born, 211; Sandberg, 37.
29 Spartanen rode mantels: Xenophon, in Santosuosso, 86.
29 keizerlijk paars: Munro, 'Medieval Scarlet', 13-15; Reinhold, 43-50.
29 'De officiële fasces': Pliny, 3:249.
30 'als bekleding voor eetbanken': Ibid., 3:255. 30 'de kleur van geronnen bloed': Ibid.
30 bovennatuurlijke krachten: Chenciner, 291-92.
31 woestheid en moed: J. Gage, Color and culture, 25-26; Born, 213; Donkin, 'Insect
dyes', 855.
31 de Kerk en rood: J. Gage, Color and culture, 80-89; Chenciner, 291-92; Pastoureau, 'Ceci est mon sang', 47-50; Pastoureau, Blue, 92-94. 31 'grote rossige draak': Openbaringen, 12:3.
31 'dronken van het bloed': Ibid., 17:6.
32 kardinaalsrood: Jardine, Worldly goods, 120-22; Sandberg, 62; Brunello, 124.
33 'het nobelste van de vier': Sicile, 33.
33 scharlaken- en karmijnrood: Hills, 176-78; Munro, 'Medieval scarlet', 17-18,59-
60; Rosetti, 5-6, 94; Oxford English Dictionaiy, s.v. crimson en scarlet.
34 Karei de Grote: Laver, 52-53.
34 magistraten, bestuursfunctionarissen: Sicile, 34; Roche, 40; Norwich, 94-95; Pastoureau, Jêsus, 131; Frick, 103-4; Hills, 177-79.
34 vijftiende-eeuwse beschrijvingen: Munro, 'Medieval scarlet', 61-66.
35 a modo principe". Marin Sanudo, in Hills, 176.
35 'Een heer maak je': Cosimo de' Medici, in Hale, 26. Een scharlaken toga van 'twee lengtes' topkwaliteit stof was het officiële kostuum van de leden van de Florentijnse Signoria (Frick, 103-4).
35 aristocraten en rood: McCorquodale, 52-53; Delmarccl, 30-53; 'Ruby', Larous-
se.
36 'alle schrijvers': Vespasiano, in Battles, 71. 36 'Jleurigste scharlaken jurk': Chaucer, 273.
36 scharlakenrode tulband: Jardine, Worldly goods, 31.
37 het recht om rood te dragen: Laver, 86.
37 meekrap: Buchanan, 52-53; Liles, 102-15.
38 'Turks rood': Liles, 111.
38 brazielhout: Brunello, 25; Wescher, 622; Böhmer, 180-83. 38 'bedrieglijke brazielhout', 'valse kleur': Bolton, in Walton, 334.
38 orseille. Brunello, 96, 133.
39 sloklak: Donkin, 'Spanish red', 11; Böhmer, 208-9; Bemiss, 218.
39 kermes van de kermeseik Brunello, 97; Donkin, 'Insect dyes', 859-63; Böhmer, 205-6; Sandberg, 60.
39 St.John's blood: Donkin, 'Insect dycs', 853-58; Brunello, 153.
40 Armeens rood: Böhmer, 207-8; Donkin, 'Insect dyes', 849-53. 40 Moderne scheikundigen: Böhmer, 212-14; Atasoy, 196.
40 grain, vermiljoen, kermes: Geschiedkundigen breken zich het hoofd over de
precieze historische betekenis van deze termen. Mola (109-11) betoogt dat met grain kermes van de kermeseik werd bedoeld, en met 'kermes' Armeens rood en St. John's blood. Dit lijkt vooral op te gaan voor veertiende- en vijftiende-eeuwse Italiaanse textielververs. Maar stoffenververs van andere nationaliteiten waren vaak minder precies, en gebruikten de termen door elkaar. Zie Munro, 'Medieval scarlet', 17-18, 59; Donkin, 'Insect dyes', 849-63; Rosetti, 5-6, 94; Cardon, 'Les "vers"', 1-17.
41 de prijs van kermesrood: Brunello, 164; Staley, 152.
42 'Venetiaans scharlaken', spookverhalen: Hills, 176; McNeil, 50-56; Rosetti, 108;
Lane, 348-52; Brunello, 183-84. 42 verloor Venetië terrein: Brunello, 195-96.
44 geruchten over Amerika: Morison, 99-102, 106; Elliott, Old world, 19-27.
44 biologische beschrijving cochenille: Flores Flores en Tekelenburg, 169-72; Don
kin, 'Spanish red', 11, 14; Bom, 215-16.
45 Karmijnzuur. Donkin, 'Spanish red', 15; Eisner et. al. 1039; de Avila, 'El in-
secto', 32-33.
46 teelt en gebruik cochenille: Wouters en Rosario-Chirinos, 237-55; Donkin,
'Spanish red', 14-15, 33-35; Flores Flores en Tekelenburg, 170; de Avila, 'El insecto', 29.
46 maïs, bonen en pompoenen: Piperno en Flannery, 2101-3.
47 domesticatie cochenille-, de Avila, 'El insecto', 29, 35-36; Donkin, 'Spanish red',
12, 17, 23; Spores, 80-81; Diamond, 157-75; en de Avila, brief aan de auteur, 16 april 2004.
47 kenmerken gedomsticeerde insecten: Flores Flores en Tekelenburg, 172, 175; Don
kin, 'Spanish red', 14-15; Born, 216.
48 cochenille-madres: Donkin, 'Spanish red', 17. 48 zorg voor cochenille en cactus: Ibid., 12-16.
48 verzamelen cochenille: Lee, 'Cochincal production', 467; Loera Fernandez, 7.
Waarschijnlijk werd er in de zaaitijd ook een kalkoen geofferd (zie San-chez Silva, 99); Donkin, 'Spanish red', 17.
49 70000 insecten: Born, 216; Lee, 'Cochineal production', 451.
49 handelsnetwerken: Markman, 71-75; Gay, 34; Lee, 'Cochineal production', 453; Donkin, 'Spanish red', 23.
49 De Azteken: Clendinnen 16-19, 216-23; Smith, i^fca, 263-72; Donkin, 'Spanish red', 5-7; Wouters en Rosario-Chirinos, 237-55.
49 'veren in verschillende kleuren': Sahagun, 9:88.
50 tlapalli: Donkin, 'Spanish red', 5.
50 'nopalbloed': Ibid., 12.
50 cochenilletribuut: Berdan en Durand-Forest, 30, 39-40; Berdan en Anawalt, 102,106,108,110,112; Dahlgren, Mixteca, 228-31; Donkin, 'Spanish red', 21. De bronnen over de tributen verschillen wat betreft het soort en de frequentie van de cochenillebetalingen. Voor mijn schattingen gebruik ik de cijfers uit de Matricula de Tributos (130 zakken per jaar), die het midden houden tussen de lage getallen in Codex Mendoza (65 zakken) en het zeer hoge maar slecht gedocumenteerde aantal (400 zakken) dat elders wordt genoemd. Het is niet bekend hoe zwaar een zak (talega) was, maar Dahlgren de Jordan betoogt dat deze zo'n 70 kilo gewogen moet hebben, omdat dit na de conquista het gebruikelijke gewicht was voor de zakken grana.
50 gebruik cochenille door Azteken: Donkin, 'Spanish red', 21; Castelló Yturbide,
156-58; Lee, 'Cochineal production', 453; J.E. Thompson, 82; Thomas, 291; Donkin, 'Spanish red', 20, Sahagun, 9:87-88; Haude, 240-70. De oude Mexicanen verfden waarschijnlijk wilde zijde, bont, veren en dieren-haar (de Avila, 'Threads of Diversity', Unbroken thread, 125).
51 Cortés'expeditie naar Mexico: Thomas, 199-204, 669-670; López de Gómara,
1-165; Innes> 38"87; Marks, 19-24, 36-39, 65-67.
52 'waaruit Salomo': Cortés, 29. De brief was officieel alkomstig van de gemeenteraad en het gerechtshof van de muy rica Villa de la Vera Cruz, maar historici denken dat hij eigenlijk door Cortés werd geschreven.
53 'Cortes en', 'wist zeker': Diaz, Historia, 1 1341; Diaz, Truehistory, 2:84-85.
53 markt Thomas, 297-98.
53 'Er zijn': Cortés 104.
53 grana: Diaz, Historia, 1:331.
53 geplunderde buit, Totonaken: Thomas, 219-22; 348-49.
54 verovering van Tenochtitlan: Ibid., 490,523-27.
54 De huizen hebben: León-Portilla, 137.
Vier: De nieuwe verfstof van de keizer
55 de koningen de Totonaken: Thomas, 341, 344-45.
55 'de lichamen': aartsbisschop van Cosenza, in Wagner, 362.
55 'Als kunstenaars': Petrus Martyr, 83; Thomas, 348.
56 'Hij alleen is': bisschop Ruiz de la Mota, in Thomas, 337.
56 Johanna van Castilië: Habsburg, 26-27.
57 'Heer, sluit uw mond': Thomas, 347.
57 'Habsburgse kaak': Domingucz Ortiz, 17; Barzun, 96.
57 aanleg voor muziek: Tylcr, 21.
58 begenadigd linguïst Ibid., 20. In een andere versie, die veel later werd opge
tekend door lord Chesterfield uit England, zegt Karei: 'Met God spreek ik Spaans, met vrouwen Italiaans, met mannen Frans en met mijn paard Duits.'
58 Karei en Spanje. Tyler, 20-21; Brandi, 84-85.
58 Karei en het Heilige Roomse Rijk. Tyler, 48; Habsburg, 76; Brandi, 99-112, 130-31-
60 'zich zeer in te spannen': Thomas, 350. 60 wat er met de schat is gebeurd: Ibid., 354. 60 geschil lussen Cortés en Velasquez: Ibid., 352-54. 60 'met vleiers': Karei v, in Brandi, 486.
60 keizer van twee werelden: Elliott, 'Old World', 84; Thomas, 441.
60 landkaarten: Fernandez Alvarcz, 71.
61 Mexicaanse schatten: Ibid., 73; Parry, Empire, 118-19; Herrera, 25; Tyler, 248. 61 Kareis schulden: Tyler, 20, 234-36; Domingucz Ortiz, 47.
61 'Hoe ik ook': Karei v, in Brandi, 219.
62 Spaanse textielindustrie-. Phillips, 202-4. 62 'veelgeld voor': Herrera, 7:24-25.
62 instructie om na te gaan: Chipman, 99-100.
62 lading cochenille kwam in Spanje aan: Ibid.; Donkin, 'Spanish red', 23.
Vijf: Een winstgevende kolonie
63 salaris, buit: Lockhart en Otte, 39, 43-45; Thomas, 149-50.
63 goud: Bernstein, 68-69, 100-11.
64 'Is dat alles?': Thomas, 527. 64 200000peso: Ibid., 547.
64 minder dan vijftig peso: Ibid.
64 grote schulden: Lockhart en Otte, 39; Thomas, 545.
65 'Mijngeest': Thomas, 544-45.
65 encomienda: Ibid., 577; Himmcrich y Valencia, 6-7; Parry, Empire 100-101;
Simpson, 12-14, tó-24. De enige mensen die volgens de wet eigendom konden zijn, waren degenen die voor de komst van de Spanjaarden slaven waren van indianen, en degenen die de Spanjaarden zonder aanleiding hadden aangevallen en krijgsgevangen waren gemaakt.
66 nauwelijks wijzigingen: Lemon, 112-14, 162-64.
66 'drie meter karmijnrood': Hernando de Castro, in Lockhart en Otte, 37.
67 encomendero's in hel Caribisch gebied: Simpson, 18-28; Parry, Westlndies, 10-11;
Las Casas, 24-25.
68 l£egt u mij': Montesinos, in Hanke, Justice, 17. 68 encomienda af te schaffen: Simpson, 54-55.
68 'Alle indianen': Karei v, in ibid., 59-60.
69 'De meeste Spanjaarden': Ibid., 60-61. Zie ook Cortés, 279-80. 69 Karei aanvaardde het encomienda-systeem: Parry, Empire, 180.
69 encomendero's zogen dorpen uit Lemon, 152-53.
70 verkochten vooreen habbekrats: Scholes, Spanish conqueror, 19-20; Lemon, 176-80. 70 baldakijn, inventarislijst uit ij2g: Thomas, 519,524; Scholes, Spanish conqueror,
11-12.
70 Cortés en Oaxaca: Riley, xi, 110; Martinez, 1:435,437-38-
71 'Ik bid tot God': Baltasar, in Lockhart en Otte, 41.
72 Cortes zijn macht kwijt: Thomas, 596-602.
72 'Uwer Majesteits': Cortés, 159, 280, 337.
73 uitbreiding encomienda-rechten: Simpson 114-15; Parry, Empire, 88.
73 Miljoenen stierven: Parry, Empire, 213-19; Himmerich y Valencia, 135. Onderzoekers verschillen van mening over de omvang van de Amerikaanse bevolking ten tijde van de eerste contacten, en dus ook over de sterfte die daarop volgde, maar iedereen is het erover eens dat het aantal doden enorm hoog was.
73 'De keizer is niet': Vitoria, in Simpson, 127.
74 'deze broeders het zwijgen': Fernandez Alvarez, 73.
74 Nieuwe Wetten: Parry, Empire, 183-84; Simpson 127-38.
75 tribuutontvangsten en massale sterfte-. Himmerich y Valencia, 71-72.
75 het land: Semo, 101-3.
76 aanvaardbare werkzaamheden: Parry, Empire, 50, 102-4.
76 cochenille-exploitatie een raadsel: Donkin, 'Spanish red', 44. 76 conquistadores hielden liever schapen en koeien: Gibson, 150; Zarate 253-56. 76 Cortés en cochenille: 'Relación', 184-85; Lee, Cochineal production, 456; Scholes, Spanish conqueror, 18-26. Cortés was niet de enige. Uit een tribuutlijst uit 1536 blijkt dat slechts één van de vele dorpen en steden die onder de Spaanse Kroon vielen - Guaxuapa (volgens Donkin waarschijnlijk het tegenwoordig Huajapan in Oaxaca) - cochenille eiste als jaarlijks tribuut. Deze cochenille werd samen met andere tribuutgoederen verkocht om de Spaanse functionaris die de leiding had over het stadje een salaris te kunnen betalen. Van andere dorpen in Oaxaca die voor de komst van de Spanjaarden cochenille kweekten of verhandelden, zoals Guaxolotitlan, Macuilsüchil en Texupa, werden alleen gouden schijven en goudstof als tribuut geëist (Scholes, 'Tributos', 201, 204, 209-10; Donkin, 'Spanish red', 53-54).
77 instructies over handelen landbouw. Lee, 'Cochineal production', 456.
77 indiaanse markt: Bronnen over de indiaanse handel in cochenille zijn zeer schaars, zie Sahagun, 10:77; Fernandez de Oviedo, Historia general, 2:8; en Donkin, 'Spanish red', 18-ig.
79 officiële havenstad: Parry, Empire, 54-58.
79 'Quien no ha visto': Crow, 69.
80 'het nieuwe Babylonië': Pike, Enterprise, 32.
80 broederschap van dieven: Pike, Aristocrats, 193-196.
80 'een stad in vrouwenhanden': Perry, 14-16.
80 handelaren in de kathedraal: Pike, Enterprise, 29; Defourneaux, 81-82.
81 het ritme van de handel in Sevilla: Defourneaux, 75-79.
81 scheepscrisis: Parry, Empire, 121.
82 Sevilliaanse kooplui en kermes: Lorenzo Sanz 561.
82 Spaanse textielindustrie en inflatie: Phillips en Phillips, 202-4, 282-83; EHiott, Imperial Spain, 189-91. Er is een uitgebreide literatuur over de Spaanse inflatie; zie EUiott, Imperial Spain, 192-99, voor een uitstekend overzicht.
82 'het nieuwe mengsel': Mola, 121.
83 'kermes en poeder': katoen- en zijdegilde Perugia, in Mola, 121.
83 da Diacceto: Ibid.
84 drie soorten cochenilleverfstof. Ibid.; Donkin, 'Spanish red', 14.
84 'uit het West-Indië': Mola, 122.
84 testen nieuwe verfstoffen door gilden: Leix, 'Guilds', 15-16.
84 proef in Venetië. Mola, 122-24.
85 brandproef. Ibid., 123.
85 vergelijking cochenille en kermes op moleculair niveau: Böhmer, 207-12; Mola, 111-12; Lee, 'American cochineal', 206; Sandberg, Red dyes, 66; Atasoy, 196. De empirische formules voor deze zuren zijn Cl6HK108 (kermeszuur), Cl6Hlo07(geel kermeszuur) en CMHai,Ol3 (karmijnzuur).
|
Kermeszuur Geel kermeszuur h h |
 |
|
h H, I "o o h-c-h o Glucopyranosr ,1 {! <L c h C ^c^ ^c" ^o" i II II i h c c _,c h o "c Cc' I II I o o h |
h'
Karmijnzuur
86 topververs, ververs uit Genua: Mola, 121-22.
86 tegenstand tegen cochenille: Lee, 'American cochineal', 215; Mola, 124-30.
86 'Na deze wrede behandeling': Böhmer, 207-208.
87 daverend succes: Lorenzo Sanz, 1:583-88; Lee, 'American cochineal', 208-13.
87 kartel Capponi en Maluenda: Lorenzo Sanz, 1:573-75; Ruiz Martin, cxxvii-viii.
88 cochinille onmisbaar geworden: Hofenk-De Graaflf, 75. Ondanks een verdrievoudiging van het cochenilleaanbod tussen 1557 en 1574 steeg de gemiddelde prijs: een teken dat de vraag groter was dan het aanbod. Ik heb de prijs van cochenille berekend door gebruik te maken van de cochenilleprijsindex van Lorenzo Sanz (1: 556-57) enj. Nadal Ollers schattingen van de inflatie in deze periode (zoals besproken in Elliott, Imperial Spain, •94)-
88 zwart in Bourgondiëen Spanje". Hollander, 367; Steele, 20.
89 neutrale of gedekte kleuren: Arnold, 1-9, 90-91.
89 Titiaan: Brown, Painting in Spain, 47; Vasari, 275-76.
90 hofdames, scharlaken livrei: Arnold, 5, 56-57; Erickson, 228-29; Baumgarten,
128-30.
90 baard in een bijpassende kleur. Erickson, 228-29. 90 van Dyck. Jones en Stallybrass, 45-46.
90 Shakespeare: Wood, 260
91 Cecil: Nicoison, 143.
91 'tot de beste die': Boyden, 120.
91 gravin van Carlisle: Hickman, 138-39.
92 slavenhandel: Foster 57, 66-69. 92 gebruik ah cosmetica: Hibbert, 36.
92 betrouwbare methode: Kirby en White, 56, 66-67,7°*73i Bali, 65-66; Kirby,
brief aan de auteur, 26 april 2004.
93 'Koop wat goede': John Smith, in Harley, 137.
93 neiging te vervagen, Rembrandt, Turner. Kirby et al., 67; Van de Wetering, 240-41; Townsend, 67-68; Findlay, 134-35.
93 drogist of apotheker. Smith, in Harley, 137.
94 'Opgelost in azijn': Hernandez, 1:306-7. 94 pigmentum: Harley, 8.
94 'goed was tegen melancholische ziekten': Gerard, 1343. 94 zweetopwekkend en koortsverlagend: Wright, 635. 94 Karei 11: Shapiro en Shapiro, 22.
94 'en drie keer', 'negen levende luizen': Ellis (internet).
95 'uitstekende chianti', 'verfijnde en zeer krachtige': Da Ponte, 286. Confectio alehermes (kermeslikeur) werd in de negende eeuw door Arabische artsen als medicijn gebruikt en later overgenomen door Europese doktoren. Eeuwenlang werd deze drank gemaakt van kermes van de kermeseik, Armeens rood of St. John's blood, maar vanaf de zeventiende eeuw gebruikten art-
sen en apothekers cochenille. Zie Donkin, 'Insect dyes', 862; Gerard, 1343; Wright, 635. 95 'de appel en de kruisbes': Blegborough, 2. 95 psychiatrisch patiënten: Beam, 24.
95 over de hele wereld verhandeld'. Donkin, 'Spanish red', 38-39.
96 yang hong: Ibid.
96 'zouden er geen chocola': Voltaire, 24.
96 begonnen biologen pas te vermoeden: Donkin, 'Spanish red', 14.
97 schulden van Karei P. Tyler, 242-58; Elliott, Imperial Spain, 206-11, 231.
98 het aftreden en de dood van Karei II Tyler, 269-75, Fernandez Alvarez, 178-83.
98 Filips II: Elliott, Imperial Spain, 249-51; Kamen, Philip II, 71-72; Parry, Empire, 229-30.
99 zilveropbrengsten: Hamilton, 32-35; Elliott, Imperial Spain, 184. Alle cijfers zijn
in pesos ensayados, die elk uit 450 maravedi bestaan; het cijfer voor cochenille hieronder is in dezefde muntsoort berekend. 99 'Met alleen zijn al': Filips 11, in Kamen, Philip of Spain, 87. 99 de hele jaarlijkse zilvervloot: Parker, 126.
99 omvang en waarde van de cochenille-export: Parry, Empire, 106; Hamnett, Politics,
10; Lee, 'Cochineal production', 457-62; Chaunu en Chaunu, 6(2):g8o; Lorenzo Sanz, 1:550, 556. Er is verschil van mening over de waarde van de cochenille-export, vooral omdat de prijzen van jaar tot jaar enorm verschilden. Het genoemde cijfer van 250000 peso is afkomstig van een Mexicaanse onderkoning en sluit goed aan bij de gegevens die werden verzameld door Chaunu en Chaunu en Lorenzo Sanz.
100 koninklijke belastingen: Hoberman, 187-92; Haring, Trade and navigation, 59-95; Lee, 'American cochineal', 219.
100 secretarissen corrigeerde. Elliott, Imperial Spain, 250.
100 'hoeveel cochenille er jaarlijks': 'Instrucción a Martin Enriquez', in Hanke, Los Virreyes, 1:197.
101 cacao: Hoberman, 121-24.
101 weinig succes voor Spaanse kwekers: Donkin, 'Spanish red', 28. De eerste verhalen over Spanjaarden die cochenille probeerden te kweken, dateren van de jaren 1550 (Lockhart et al., Actas, 82).
102 kleinschalige ondernemingen: Donkin, 'Spanish red', 28.
102 reactie van Oaxacanen en Mixteken: Ibid., 23-25; Lee, 'Cochineal production',
457; Borah, Silk, 23-26. 102 leerden de missionarissen de indianen: Herrera, 9:154; Burgoa, geciteerd in Spores, 123.
103 Michoacan, Jaliseo en Tucatan: Donkin, 'Spanish red', 22-23; Lee, 'Cochineal production', 464.
103 Puebla: Donkin, 'Spanish red', 24.
103 Tlaxcala: Ibid., 24-25; Gibson, 14-15, 79,164-81; Lockhart et. al., Actas, 2.
104 een decreet van een ambtenaar. De enorme stijging van de cochenilleproductie bij de Tlaxcala, en dus ook de enorme toename van het gebruik in Europa, worden soms toegeschreven aan dit decreet, dat tijdens de tweede au-diencia van Nieuw-Spanje van kracht werd, maar tot dusver zijn er geen bewijzen voor een productiestijging meteen na de overeenkomst, die van de jaren 1530 dateert. In Europa wist men voor 1540 weinig over de kleurstof en volgens gegevens van de raad van Tlaxcala (Lockhart et. al., Actas, 83) steeg de productie pas vanaf 1544 of 1545.
105 waarde van de cochenillehandel van de Tlaxcala in Puebla: Lee, 'Cochineal production', 457; Hamilton, 397. Zie ook Gibson, 149.
105 verbod raad op cultiveren cochenille: Lockhart et. al., Actas, 79.
105 'op zondag en andere' Cabildo, 3 maart 1553, in Lockhart et. al., Actas, 81.
105 'pulque kopen': Ibid.
106 met hen te zondigen: Ibid., 82.
106 'Hij die vroeger aan iemand toebehoorde': Ibid., 81.
106 'heel dik, met veel cacao': Ibid., 82.
106 'op de grond gieten': Ibid., 82.
106 'Iedereen is nog alleen maar': Ibid., 81.
107 'eengrote hoeveelheid cochenillecactussen': Cabildo, 18 december 1553, in Lockhart et al., Actas, 89.
107 spectaculaire toename import cochenile in Sevilla: Lorenzo Sanz, 1: 550-51.
108 Oaxaca-Stad werd rijk Gibson, 152-53; Borah, 29-30; Sanchez Silva, 97; Donkin, 'Spanish red', 25-26.
109 verschrikkelijke gevolgen cochenilleteelt Sanchez Silva, 99; Hamnett, 9-23.
109 'de indianen met alle wettige': Recopilación, lib. 4, tit. 17, ley 7. Zie ook Lee,
'Cochineal production', 464; Donkin, 'Spanish red', 24.
109 kredietsysteem cochenille. Baskes, 9-38; Hamnett, 9-23. Er werden soortgelijke kredietsystemen ontwikkeld voor de productie van tarwe, katoen, paprika en noten, maar boeren hadden de meeste baat bij het cochenillesysteem (Baskes, 20-21). Baskes denkt dat het systeem uit de jaren 1580 stamt, maar Sarabia Viejo {Don Luis, 412-13) merkt op dat de Spaanse autoriteiten al vanaf 1550 het verstrekken van voorschotten aan indianen voor de cochenilleteelt probeerden te verbieden.
110 niet ongunstig voor indianen: Baskes, 62-92.
111 cochenille en de inheemse cultuur. Ibid., 12-15, 18-20.
113 verbod Enriquez uit 1580: Lee, 'Cochineal production', 462.
113 fraude. Gibson, 149-150; Gómez 176-80; Donkin, 'Spanish red', 18.
114 'de kleuren vervagen': Mola, 127.
114 onderzoek uit 1554: Gibson, 150; Lee, 'Cochineal production', 457, 468.
115 methode om de schildluizen te doden en te drogen: Gómez, 174-76; Donkin, 'Spanish red', 17-18.
115 juez de grana: Lee, 'Cochineal production', 468-71. 117 monopolie van de Kroon: Parry, Empire, 240; Hoberman, 126. 117 gedeeltelijk monopolie uit 1618: Lorenzo Sanz, 1:570; Hoberman, 126-27. Volgens Lee ('American cochineal', 219) schatte de Kroon de nettowinst in 1596 op 100000 dukaten, een som die gelijkstond aan ongeveer 138000 peso of 83 000 pesos ensayados. 117 'de cochenillehandelaren veel sluwer': Hoberman, 127.
117 500000 peso aan cochenille. Chaunu en Chaunu, 6 (2):g8o.
118 Spaanse wetten tegen buitenlanders: Haring, Tradeand navigation, 96-122; Recopi-lación, lib. 9. til. 27, ley 6-7.
119 Pirats, which doe know: Donne, 238.
121 expeditie van Essex: Brigden, 340; Monson, 2:28-30; Lacey, 192-93; Lee, 'American cochineal', 212; Donne, 41.
121 Lightning was all our: Donne, 252-53.
122 'om ons koninkrijk': Calendar of State Papers, Domestic, Elizabeth, 5:18.
122 Spaanse kustversterkingen, konvooien: Parry, Empire, 252-57; Andrews, 64-70.
123 'een onbeschaamde, wrede': Essex, in Hammer, 246. 123 boekaniers: Kelsey, 11-12, 217; Lenman, 85.
123 om Elizabeth te vermoorden: Erickson, 318-19; Israël, 155-68.
123 'Als u hem in West-Indië raakt': Hakluyt, Original writings, 2:249.
124 Engelse kapersvloten: Lenman, 83; Andrews, 156-57.
124 'De beste manier om God te dienen': Brigden, 278-79.
125 hoopte Drake vurig: Kelsey, 78.
[25 Het verbod was een bot wapen: Lorenzo Sanz, 1:587.
126 Spaanse konvooien: Parry, Empire, 134-35.
126 waarschuwingsschoten: Lenman, 86.
127 John Chilton: Chilton, in Hakluyt, Voyages, 9:367-68.
127 buit i^8g-i^go: Lee, 'American cochineal', 213; Klarwill, 2:190; Calendar of State Papers... Simancas, 4:562-63; Calendar of State Papers, Domestic, Elizabeth, 2:695.
128 'de Conception'-. Flicke, in Hakluyt, Voyages, 7:59.
128 Madre de Dios: Williamson, 96-98.
128 waarde van cochenillebuit: Great Britain, Historical Manuscripts Commission, De L'Isle, 2:311; Lockyer, 111.
128 Engelse piraten plunderden ook schepen van andere naties-. Lee, 'American cochineal', 214.
128 navios de aviso: Lorenzo Sanz, 1:572-73; Lee, 'American cochineal', 214.
128 'meer dan gooo kilo cochenille'-. Klarwill, 2:201-2.
129 'richten zich op schepen uit Amerika': T. Gage, 155.
130 graaf van Cumberland: Monson, 1:235-36.
130 'toch weer dreigde te ontsnappen'-. Flicke, in Hakluyt, Voyages, 7:59-60.
131 admiraliteit en investeringen: Quinn, 1:220-21; Lenman, 85.
131 Barbarijse kust. Great Britain, Historical Manuscripts Commission, Sackville, 1:158-60, 344; Calendar of State Papers, Domestic, Elizabeth en James, Add. (i58o-i625):587-
132 uitzonderlijk voorrecht Calendar of State Papers, Domestic, Elizabeth en James, 5:18, 134; Great Britain, Historical Manuscripts Commission: De L'Isle, 2:311; Harrison, 322, 325.
133 veel minder cochenille buitgemaakt Lee, 'American cochineal', 213-14.
133 Hollanders bleven overheersers aanvallen: Parry, West Indies, 49-50; Lee, 'American cochineal', 214; Sluiter, 165-71.
134 ook indigo, campèche erg duur. Israël, Dutch Republic, 559-60.
134 'de beste wol': G.B. Parks, 40-41.
135 bestuursraden van Engeland: Lee, 'American cochineal', 216-17.
135 grootste cochenillebuit opgebruikt Uit de archieven blijkt niet precies wat er met de cochenille van Essex gebeurde, maar gezien zijn bijzonder slechte financiële omstandigheden en de plotselinge daling van de cochenilleprijs zal hij de verfstofsnel van de hand hebben gedaan. In 1601 was de prijs weer bijna op het oude niveau en daarna zou hij snel stijgen. (Voor co-chenillleprijzen, zie Lee, 'American cochineal', 221.)
135 'ongetwijfeldgoede hoop': R. Johnson, 22. Zie ook Montchrestien, 322-24.
137 curiositeiten uit de Nieuwe Wereld vergeleken met Elliott, Old World, 41; Grafton, 55-
137 wormbes-. Pliny, 4:408-9; 7:8-9. Het woord dat Plinius gebruikte was scoleci-um, dat door Rackham in de tweede selectie wordt vertaald als worm berry. In een invloedrijke editie van Gerards Herball uit de jaren 1630 werd cut-chonele een soort scolecium genoemd, en vertaald als maggot berrie (Gerard, I342-43)-
138 Maar Europa veranderde: Grafton, 116-19; Crombie, 2:122-25
138 'zaken [...] waarvan Plintus': Cervantes, 104.
139 dichter bij God: Elliott, Old World, 29-31.
139 'Wat ik heb gezegd': Fernandez de Oviedo, Historia general, 1: 39-40.
139 'het zware werk': Ibid., 1:11.
139 Spanjaarden konden nauwelijks woorden vinden: Elliott, Old World, 17-20.
140 'iets groter dan een konijn': Fernandez de Oviedo, Historia general, 2:54-55.
140 'Ik was ervan overtuigd': Ibid., 1:265-67.
140 'een uitstekende kleur': Ibid., 2:8.
140 'zeergoede cochenille': Motolonia, 218, 248, 280.
141 'nuchtlivrucht': López de Gómara 2:144; Thomas 792.
141 'kleine wormachtige wezentjes': Cervantes, 105; De passage waar het om gaat, luidt en lasJlores... cria unos comogusanitos ('in de bloemen ... verwekt [de nopal] een klein wormachtig wezen'). De vertaling die wordt gegeven in Donkin, 'Spanish red', 44, is incorrect.
141 'Cochenille is een insect': Sahagün, 11:239. Over wat er met Sahaguns tekst gebeurde, zie Browne, 26-35.
142 bleven sommige Spanjaarden bij hun mening. Bijjiménez (1:9) valt cochenille bijvoorbeeld in de categorie 'bomen', en niet in 'dieren'. Hernandez (1:306-7) schreef in de jaren 1570 dat cochenille een worm was, maar uit zijn beschrijving blijkt dat hij waarschijnlijk dacht dat deze door de cactusplant werd verwekt.
142 'Op de nopalcactus': Acosta, 183.
142 'cochenille iets levends': Herrera, 9:154. Soms gebruikt Herrera het woord semilla, oftewel 'zaadje', voor cochenille die net is uitgekomen. In figuurlijke zin betekent dit woord niet meer dan 'afstammelingen', en het werd tot in de negentiende eeuw in die zin gebruikt door mensen die heel goed wisten dat het om een insect ging. Herrera bedoelt het blijkbaar figuurlijk, want in zijn bespreking van jonge cochenille gebruikt hij de woorden semilla en hijuelos ('kleine kinderen' en 'nakomelingen') door elkaar.
144 Robert Tomson: Tomson, in Hakluyt, Voyages, 9:338-9.
144 'geen worm of vlieg': Ibid., 9:358.
145 cochenillebes en naar andere: Ibid., 7:247.
145 'afkomstig is van een vrucht': Champlain, 1:43. Volgens sommige historici is Champlain nooit in Mexico geweest, tenminste niet op de manier zoals hij beweerde. Ook wordt betwijfeld of Champlain dit verslag (dat de Discours bref wordt genoemd) zelfheeft geschreven.
145 Franse marine. Grant, 3-4; Bishop, 37-38.
145 'een dier, of liever gezegd': laet, 229.
145 eminente filosofen: Lister, in Philos. Trans., 86:5060; Ray, 2: 1465.
146 Providence Island Company, Pomet: Calendar of State Papers, Colonial
Series (1574-1660), 162, 225; Pomet, 30.
146 'Het is onmogelijk'-. Amsterdams koopman, in Philos. Trans., 292:1614.
146 'bepaalde uitwassen groeien': T. Johnson, in Gerard, 1512.
146 'De "cochineel" is een insect': Dampier, 247-48.
147 Drebbels uitvindingen: Tierie, 37-71; Harris, 3,149-81.
148 'bijzondere mechanische instrumenten': Huygens, in Tierie, 28.
148 'de terecht beroemde', 'lefameux Drebbel': Hoyle en Von Leibniz, in Harris, 207.
148 'werktuigkundige' (Engeneere), 'ordinaire mechanicus' (Vulgar Mechaniek): Harris, 194; Newton, injardine, Ingenious pursuits, 61.
149 'Baston le Peer, de danser': Harris, 194. Zie ook Tierie, 4, 89; Harris, 128, 186-87.
149 alchemie, 'tovenaar', 'magiër': Tierie, 27. Zie ook Tierie, 6, 34; Harris, 141-42; Boas, 21.
150 een van de eerste meldingen: Beckmann, 1:402-3. Volgens Jaeger (92-93) wordt Drebbels rol bij de ontwikkeling van de scharlaken kleurstof overdreven. Andere onderzoekers zijn het daar niet mee eens en wijzen erop dat Drebbels tijdgenoten, onder wie Robert Boyle en Nicolas de Peiresc, de ontdekking geheel aan hem toeschrijven.
150 'Bepaalde kooplieden vroegen hem': Boyle, in Tierie, 77.
151 alchemisten: Roberts, 55. Zie ook Boas, 175; Roberts, 54-55, 99; Dobbs, 23-24.
151 een ververij: Tierie, 78; Harris, 192.
151 Abraham Kuffler. Tierie, 28-29. Abraham enjohannes schreven de ontdekking van de de techniek voor het maken van het felle cochenillescharlaken (Color Kufflerianus) toe aan hun schoonvader; hun rol betrof volgens eigen zeggen uitsluitend de commerciële exploitatie van de kleurstof (Harris, 193).
152 'Z* zijn mooier en': Peiresc, in Tierie, 77.
152 textielververs in Europa: Tierie, 77-82.
152 'zaten vol vuur': Bemiss, 186.
152 'volmaakte kleur scharlaken': Boyle, 4:183.
152 Zonnek°ning. Steele, 22-23.
153 militaire uniformen: E.H. Edwards, 15-16; Fischer, 122; Chenciner, 65; Car-man, 40; Mann, 9. Ook vóór de tweede helft van de zeventiende eeuw droegen Engelse soldaten soms rode uniformjassen, maar in het New Model Army van Cromwell zou de kleur standaard worden.
153 pelshandel: 'Wool Trade Cloth' (internet).
153 Gobelins: Tierie, 78-79; Beckmann, 1:403.
155 'vliegen': Giovanni du Pont, 'Relazioni dei Viaggi', geciteerd in Clay and Court, 11.
156 Micrographia: Jardine, Ingeniouspursuits, 42-45; Ruestow, 22. 156 Van Leeuwenhoeks opleiding en tekortkomingen: Ruestow, 164-66.
156 'een vreemde voor': Molyneux, in ibid., 164.
157 vergrootglazen die lakenhandelaren: Schierbeek, 24. 157 0,00075 millimeter. Ruestow, 14-15, 19.
157 Royal Society: Schierbeek 24-25, 30; Ruestow 149-154, 163, 169.
158 gentlemen philosophers: Van Leeuwenhoek, in Ruestow, 162; Jardine, Ingenious pursuits, 92.
158 'degrote man van de eeuw': Huygens, in Schierbeek, 35.
158 Boyle vroeg Van Leeuwenhoek. Van Leeuwenhoek, Letters, 7:137-38.
158 'een vrucht die de "stekelpeer'"-. Philos. Trans., 40:796-97.
159 'In alle gevallen': Van leeuwenhoek, Letters, 5:273. 159 zestig soorten: Schierbeek, 134,181.
159 eigenzinnige instrumenten: Jardine, Ingenious pursuits, 42-44; Ruestow, 17-19; Wilson, 220-21.
160 vlooien, bacteriën: Ruestow, 156.
160 'Ik heb vaak geprobeerd': Van Leeuwenhoek, in Philos. Trans., 197:646. 160 korreltjes moesten eerst geweekt. Van Leeuwenhoek, Letters, 5:273. 160 Jan Swammerdam: Swammerdam, 182; Ruestow; 120-25; Cobb, 125; Van Leeuwenhoek, Letters, 7:155, n. 23.
160 insecten slechtgedejinieerde categorie: Ruestow, 105-7.
161 grenzen openheid Royal Society: Jardine, Ingenious pursuits, 316-23.
162 'heel tevreden': Van Leeuwenhoek, Letters, 7:142-43.
162 'niets behalve het binnenste': Van Leeuwenhoek, Letters, 7:145.
162 'vrouwtjes': Ibid., 7:149-50. Zie ook Van Leeuwenhoek, Opera omnia.
162 Hartsoekers bezoek aan Van Leeuwenhoek: Ruestow, 22-23.
163 spermatozoa: Schierbeek, 95; Ruestow, 23.
163 'de meest groteske onderzoeken': Hartsoeker, in Ruestow, 163.
163 'prachtig bewegende': Van Leeuwenhoek, in Schierbeek, 78; Ruestow, 163.
164 'een heterogeen mengsel': Newton, in Zollinger, 18-19.
164 Newtons hypothese slechts ten dele juist: A.E. Shapiro, 98-102.
164 verschillende lichteffecten: Zollinger, 35-38; P. Parks, 160-61.
165 de alchemie-. M. White, 96; Jardine, Ingenious pursuits, 325-31.
165 corpusculaire theorie: Trusted, 37-53; Jardine, Ingenious pursuits, 94-96; A.E.
Shapiro, 100, 130. 165 'oneindigheidaan': Hartsoeker, 49-50. 165 'we de microscoop stak verbeteren': Hooke, in A.E. Shapiro, 104.
166 'defundamentale basis', 'even sterk', 'Ik heb er vele geopend': Hartsoeker, 52.
167 'ongeboren animalcula': Van Leeuwenhoek, in Philos. Trans., 292:1618-28.
168 'het zich heeft veroorloofd': Van Leeuwenhoek, in Schierbeek, 38. Zie ook Ruestow, 284-85; Wilson, 220-25.
168 scepsis: Ruestow, 152-53; Schierbeek, 37-39, 68.
Twaalf: Een vreemde weddenschap
170 ce tripot: Reith, 65.
170 'worden er duizenden weiden': Walpole, in Porter, London, 178.
170 'een einde te maken': Fabre, 3:552.
171 'Er is niets': The connoisseur, in Reith, 63.
171 'velejaren in Spanje': De Ruusscher, 3.
172 'grote navigators': Ibid., 3-5.
172 het hele vermogen: Beckmann, 1:398.
173 'zogoed zou willen zijn': De Ruusscher 5.
174 binnen een paar dagen sterven: Ibid., 142-43.
174 'ze hebben ogen': Ibid., 19.
175 'Denken dat cochenille': Ibid., 136-37. 175 'het vruchtje of zaadje': Ibid., 43.
175 'van de zekerheid van een zaak',: Ibid., 39.
175 'Denkt u dat deze mensen': Ibid., 41.
176 'kleine levende diertjes': Ibid., 43.
176 'Om de vriendschap tussen de partijen': Ibid. Volgens Beckmann (1:398) declareerde De Ruusscher de kleine uitgaven die hij deed om de bewijzen boven tafel te krijgen en een verslag te publiceren. 176 'minnaars van de waarheid': De Ruusscher, 35.
176 'Als [de cochenilleschildluis]groeit': Ibid., 21.
177 dahua yitz: De Avila, 'Alzate', 27. Dahuayitz is een Spaanse transcriptie van de Mixteekste term, die tegenwoordig accurater wordt getranscribeerd als (n)dahuayits(i).
177 'goddelijke substantie': Ibid., 27-28.
177 'Deze opvatting': Van Leeuwenhoek, in Philos. Trans., 292:1619-20. Zie ook Bell, 22.
178 'hetzelfde is als': Philos. Trans., 193:502; Donkin, 'Spanish red', 45. 178 'Het is misschien de eerste keer': Réaumur, 4:89.
179 'Cochenille is alleen in': Calendar of State Papers, Colonial Series, American and West Indies (1714-15), 60. Volgens zijn verslag teelden South Carolina en Georgia in 1757 nog 'grote hoeveclheiden cochenille', maar deze informatie klopte niet (Transactions, 6:14).
179 'verschillende bessen': Raleigh, 95.
179 'uitstekende inkt': Koerner, fJnnaeus, 135.
180 Italiaanse schrijver. Donkin, 46.
180 'Het zou erg de moeite waard': Diderot, 3:560.
180 'sinaasappels, citroenen': R. Johnson, 22.
181 grootste triomf voor de Fransen: Ott, 6; Drayton, 75.
181 opuntia's in Europa: Donkin, 'Spanish red.' 40-42.
182 'behoorlijk walgelijk': Koerner, Linnaeus, 151; Koerner, 'Purposes', 125-26.
182 'een verschrikkelijke migraineaanval': Linnaeus, in Blunt, 201, en Koerner, Linnaeus, 150.
182 Daniël Rolander. Blunt, 183; Koerner, Linnaeus, 86-87, 148.
183 Franse spionnen: De Ruusscher, 142-43. Zie Thiery, Traité, civ, voor Réau-murs belangstelling voor cochenille.
183 Thiery de Menonville: Thiery, Traité, c-ci. Thiery schreef een gedetailleerd verslag over zijn zoektocht naar cochenille. Er bestaan twee versies van, die engiszins van elkaar verschillen, waarschijnlijk omdat Thiery tijdens het overschrijven het manuscript aanvulde. De eerste versie, die Thiery aan een Franse functionaris stuurde die zijn expeditie financierde, bevindt zich tegenwoordig in de Archives Nationales in Frankrijk. Er wordt uitvoerig uit naverteld door Angeles Saraiba Russell in zijn artikel 'En busqueda de la grana cochinilla' (waarnaar hier wordt verwezen als Thiery/Saraiba). De tweede versie, met commentaar van zijn collega's op Haïti, werd in 1786 gepubliceerd als Traité de la culture du nopal et de l'é-ducation de la cochenille (waarnaar wordt verwezen als Thiery). Deze versie werd aan het begin van de negentiende eeuw in het Engels vetaald door John Pinkerton (waaruit ik in gemoderniseerde vorm citeer met verwijzing naar Thiery/Pinkerton).
184 De Franse marine. Drayton, 76-77.
184 'De altijd dure cochenille': Raynal, in Thiery, ciii; en Edelstein, 'Spanish red', 1.
184 de garderobes van Parijzenaars: Roche, 134-37.
185 geliefde vaderland: Thiery/Pinkerton, 757, 783.
185 zesduizend Ywrc: Ibid., 753.
185 Saint-Domingue: Morcau, 15; Ott, 3-9.
186 'Het is in overeenstemming': Morcau, 22. Uit de context blijkt dat Moreau 'slaven' bedoelt waar hij over 'bedienden' spreekt.
186 'niets meer dan': Thiery/Pinkcrton, 756.
186 'vervelende zeereis': Ibid., 753.
187 'Ik weifelde nog steeds': Ibid.
187 'een aantal fiolen': Ibid.
188 'Ik deed alsof ik': Ibid., 766-67.
189 'keek hij zuur': Ibid., 773.
189 'Of ik nu op het veld was': Thiery/Pinkerton 775.
189 'Door deze ontdekking': Ibid., 775.
190 Je hebt gefaald in een onderneming': Ibid., 788. 190 'pover Spaans': Ibid., 790.
190 'Zonder succes terugkeren': Ibid., 789.
191 'aanwijzingen die mijl': Ibid., 799.
191 'de volmaakte schoonheid': Ibid., 801.
192 Gallatitlan: Gallatidan is op geen enkele landkaart van Oaxaca te vinden. Een historicus meent dat Thiery misschien in Jayacatlan is geweest, dicht bij San Juan del Rey (Saraiba, 26).
192 'maar mijn verbazing': Thiery/Pinkerton, 818. 192 1dronken van geluk': Ibid.
192 'acht katten', 'eeuwig lente': Thiery/Saraiba, 17.
193 'zo afgeladen met cochenille': Thiery/Pinkerton, 824.
193 zwarte boer. Volgens de wetten van de Spaanse Kroon mochten zwarten en mestiezen geen cochenille verkopen en waarschijnlijk geen nopal-kwekerijen bezitten, terwijl Thiery deze boer de eigenaar noemt en er verderop in zijn verslag nog een zwarte boer voorkomt van wie hij cochenille koopt. (Zie Saraiba, 26.) 193 'de acht mooiste takken': Thiery/Pinkerton, 826. Zie ook Thiery/Saraiba, 23-
193 'als de bliksem': Thiery/Saraiba, 23.
193 'Ik had het gevoel': Thiery/Pinkerton, 826.
194 'met enige vrees': Ibid., 853. 194 'Ik had erop gerekend': Ibid. 194 'kwamen er soldaten': Ibid.
194 'De officier van de wacht': Ibid.
195 'Degouverneur verwelkomde mij': Ibid., 875. 195 koninklijke tuin: Moreau, 199; Thiery, xx.
195 'Mijn verblijf: Thiery/Saraiba, 25-26.
196 van Spanje had gestolen: Thiery/Pinkerton, 875. 196 'het meest perfide volk': Ibid., 797, 845.
196 'maligne koorts': Thiery, cxiii.
197 geen spoor meer. Ibid., lvi, lxxxiv-xcii; Donkin, 'Spanish red', 46.
Veertien: Andersons enorme stommiteit
199 Britten geïnspireerd door Franse: Drayton, 80, 109-10.
igg Joseph Banks: De gezaghebbende biografie is Sirjoseph Banks van H.B. Carter.
200 'een ordinaire vleier': Sir James E. Smith, in Miller, 22.
200 William Bligh: Drayton, 114, 119.
201 'degrootste dienst': Jeflerson, geciteerd in MacKay, 49.
201 'op zout gras':]. Anderson aanj. Banks, 3 december 1786, in Anderson, Letters [1788], 1.
201 go ton, 200000 pond: Bancroft, in Bell, 32-33.
202 'een artikel van': T. Morton aan C.N. White, 10 april 1788, in Anderson, Letters (1789), 4-5.
202 'een vuile vlek': R. Clerk aan Court ofDir., 31 juli 1787, in Anderson, Letters [1788], 27.
202 'gebruikt kan worden': Ibid.
202 'de kans had gegeven': J. Banks aanj. Anderson, 10 april 1788, in Anderson, Letters {1789), 3.
203 commodore Arthur Phillip: Carter, 232;J. Cox aanj. Anderson, 27 november 1787, in Anderson, Letters [1788], 28.
203 exotische soorten: Stiling, 40-43; Brutsch en Zimmerman, 156-57.
204 arbeidskosten te hoog.]. Banks, in T. Morton aan C.N. White, 10 april 1788, in Anderson, Letters (1789), 4-5.
204 resolutie, tweeduizend pond. T. Morton aan C.N. White, 10 april 1788, in Anderson, Letters (1789), 4-5.
204 'het insect en de planten': Ibid.
205 gouverneur of Madras: Drayton, 120.
205 'gouden de beste gekleurde':]. Anderson aanj. Banks, 1 maart 1788, in Anderson, Letters [1788], 28.
206 'de cochenille die daar':]. Anderson aan C.N. White, 6 februari 1789, in Anderson, Letters [ 1789), 19.
206 'terughoudendheid en geheimzinnigdoenerij', 'duizendpond':]. Anderson aan kolonel Kyd, 10 juli 1789, in ibid., 31.
206 Spaanse botanist: Carter, 276.
206 'Als de Spanjaarden':]. Banks aan T. Morton, 17 november 1791, in Drayton, 120.
207 Banks' levende schildluizen bezweken: Carter, 275-76.
207 'dokter Andersons nopal':]. Stevens, 2 november 1795, in Anderson, Letters, (1796), deel 1, 7.
208 'een goede gelegenheid was' 'Ik kreeg ze heel': R. Neilson aanj. Anderson, 8 mei 1795, in Anderson, Account, 1. Zie ook Fontana, 5-7.
qo8 'helaas zijn negen van de tien': W. Roxburgh aan J. Anderson, 25 mei 1795, in Anderson, Account, 4.
209 'Bengaalse nopal': Ibid.; W. Roxburgh aan A. Berry, 17 juni 1795, in Anderson, Account, 7. Donkin schrijft (in 'Spanish red', 49) dat het om Opuntia monacantha ging.
209 'We hebben er duizenden': W. Roxburgh aan A. Berry, 20 juni 1795, en C. Smith aan W. Roxburgh, 20 juni 1795, in Anderson, Account, 8.
209 'zelfs het kaalste': J. Anderson aan lord Hobart, 22 juli 1795, in ibid., 9.
209 'slechts dertig dagen': W. Roxburgh aan A. Berry, 20 juni 1795, in ibid., 8. Uit een later verslag (Fontana, 9) blijkt dat dit eerder veertig dagen was, wat overeenkomt met wat we weten over de levenscyclus van wilde cochenille in Amerika.
209 met de juiste zorg en voeding: A. Berry aan lord Hobart, 23 maart 1796, in Anderson, Communications, etc., 10-11.
210 'Met groot genoegen': A. Berry aan lord Hobart, 8 december 1795, in Anderson, Communications from October, 33.
210 Banks kreeg meer vertrouwen in: Carter, 276.
210 'Het gevaar dreigt': A. Berry aan lord Hobart, 23 maart 1796, in Anderson, Communications, etc., 12-13.
210 'en waar ze geweest zijn':]. Anderson aan lord Hobart, 26 juli 1796, in Anderson, Letters (1796), deel 1,10.
210 'kinderen van zeven': S. McMorrice aanj. Anderson, 6 september 1796, in ibid., 18.
211 'te edel en delicaat':]. Anderson aan A. Watson, 14 september 1796, in ibid., 21-23.
211 'Ik heb nog van niemand', 'om de inlanders':]. Duncan aanj. Anderson, 23 september 1796, in ibid., deel 2, 27.
211 veel meer stekels had: W. Roxburgh aan A. Berry, 20 juni 1795, in Anderson, Account, 8.
211 winstgevendheid Neilsons cochenille1. Transactions, 6:87-90.
212 'niet erg rijk aan': Milburn, in Donkin, 'Spanish red', 49.
212 prijsgarantie: Transactions, 6:89. De prijsgarantie werd in een paar jaar tijd in fases afgeschaft.
212 tweeduizend pond beloning. Transactions, 6:90; Drayton, 301.
214José Anontio Alzate: Cody, 445-48; 'Alzate', DSB.
215 'uit liefde voor mijn land': Alzate, Gazeta (5 februari 1794), 202.
215 'de Voorzienigheid': Alzate, in Cody, 447.
216 Amcricanos: Parry, Empire, 335-41.
216 Napoleon, Jozef en Spanje: Schom, 462-66.
217 specifieke eigen tegenslagen: Volgens Hamnett en Contreras Sanchez zijn epidemieën en hongersnoden, de afschaffing van het kredietsystem (riparti-miento) en veranderingen in het Spaanse fiscale beleid de voornaamste oorzaken van de neergang van de bedrijfstak. Baskes toonde aan dat vanwege de algemene malaise in de handel tussen Europa en Amerika de neergang al was begonnen voordat deze gebeurtenissen plaatsvonden.
217 tricolor, bonnet rouge: Laver, 148-53,158-59; Ribiero, 211-14; Steele, 34-35, 38-40. De trend om zich eenvoudiger te kleden begon al voor de Franse Revolutie, vooral voor mannen, maar door de revolutie raakte deze mode in een stroomversnelling.
217 130 ton: Baskes, 203-04.
218 Hidalgo, Morelos: Krauze 91-117; Parry, Empire, 348-54.
218 'Wij zijn allen gelijk': Morelos, in Krauze, 112.
219 prijs van de verfstof torenhoog: Baskes, 178, 204.
219 beloning van 20000 livre: Edelstein, 'Historical Notes', 33-34.
220 'die zonder één idee': Napoleon, in Schom, 462.
221 Mexicanen verslaan de Spanjaarden: Parry, Empire, 355-58.
221 cochenille in Guatemala: R.L. Woodward, 378; MacLeod, 172-73; Donkin, 'Spanish red', 30-31.
222 cochenille in Spanje. Donkin, 'Spanish red', 42, 46-47; MacKay, 'Agents of Empire', 45.
223 cochenille in Sardinië, Corsica, Italië, Senegal: Donkin, 'Spanish red', 47, 49.
224 'gezien de bodem': Chazotte, 7.
224 Texas: Brunello, 265-66; Heers, 16.
224 India, Afrika, West-Indië: Donkin 'Spanish red', 49-50.
224 Noord-Afrika, Guadeloupe. Blanchard, 53; Heers, 16-21; Donkin, 'Spanish red', 47. Op het Franse eiland Bourbon (dat tegenwoordig Réunion heet) voor de kust van Madagascar beweerde men ook cochenille te kweken, maar die berichten werden fel betwist. Zie Bell, Notices, 34-42.
224 Madeira: Nobrega, 342; Donkin, 'Spanish red', 48.
Zesden: De race om rood
227 Nederlandse plantages: Drayton, 71.
227 Nederlandse economische hervormingen: Elson, 39, 72-73.
227 cochenille bemachtigen voor Java: Van Deventer, 2:401; Born, 222.
228 cultuurstelsel (cultivation system): Donkin, 'Spanish red', 50; Elson, 42-44, 99-127-
229 U durf ik met vertrouwen': (laatste bladzijde Max Havelaar van Multatuli) Douwes Dekker, in King, 41. Over Multatuli, zie King, 11-12.
229 hervormingen en afschaffing cultuurstelsel: Day, 330-37.
229 'Degeniale [gouverneur-generaal]': van Hoevell, in Elson, 100.
230 'Men zou veronderstellen': Blommestein, in Elson, 439; Van Deventer, 2:401.
230 'De Javaan is': Monod de Froideville, 281.
230 'Deprijs stijgt en': Ibid., 208.
230 36 ton: Donkin, 'Spanish red', 50-51.
231 louvres, afdak. Monod de Froideville, 241-46; Donkin, 'Spanish red', 51.
231 Javanse cochenille van mindere kwaliteit Born, 224.
231 Mexico: Baskes, 203-5.
231 Guatemala: Woodward, 44, 59, 379-80; McCreery, 113-28; Born, 223; Donkin, 'Spanish red', 30-31.
232 Canarische Eilanden: Blanchard, 52; Nobrega, 342; Donkin, 'Spanish red', 47; Davies, 359.
234 begonnen hun aantrekkingskracht te verliezen: Perrot, 31-32.
235 'neutrale, gedekte': Ladies' Hand-book [1843], 36. Zie ook Laver, 168-70; Brontë, 480-81.
235 Villette: Brontë, 480-81.
235 'prachtig geborduurd': Hawthorne, Scarlet letter, 52-59 (De rode letter). Zie ook Earle, Punishments, 86-90. Hawthorne dacht sinds 1844 na over het centrale thema van The scarlet letter (Gale, 441).
236 'rush of cochineal', 'a tint too red': Dickinson, Poems, 3:1305 (nr. 1489/1463); 2:944 (nr. 1083/1463). Het laatste gedicht werd rond 1865 geschreven, maar de metafoor - If the Tune drip too much/Have a tint too red!Pardon the Cochineal [als de melodie te overvloeiend en een tint te rood is, vergeef dan de cochenille] - weerspiegelt een houding tegenover cochenille die vanaf de jaren 1840 algemeen was. Zie ook Dickinson, Poems, 1:150 (nr. 150/60) en 2:738 (nr. 786/748).
236 'vulgair en niet gepast', 'een dame': How to Dress, 6; Science, 18.
236 voorkeur voor donkerrode tinten, crinolinerok. How to Dress, 6; Science, 18; Perrot, 101; Laver, 178-88.
23SJefferson Davis: Cooper, 538.
237 'Extravagante overdaad': Stone, 1:258.
237 'uitgestrekte cactusvelden': Morelet, in Donkin, 'Spanish red', 31.
239 'Ik zag in de scheikunde': Perkin, in Meldola, 65. Zie ook Garficld, 16-19; Read, 6-7.
240 scheikunde verdacht. Meldola, 65; Bensaudc-Vincent en Stengcrs 97-99; Freemande, 39-43.
240 Royal College, Hofmann: Haber,Mneleenth century, 68-69; Kendall, 71; Gar-field, 25-27.
241 'meteen een prachtig': Perkin, in Kendall, 72. Het zout in kwestie was orto-nitrofenal.
241 kinine. Kendall, 72; Meldola, 65; Drayton, 208-11; Garfïeld, 33; Morgan, 53-
243 'volkomen zwart product'-. Perkin, in Garfïeld, 36.
243 'lyrischpaars'-. Kendall, 74.
243 synthetische kleuren: Ball, 206-10; Garfïeld, 44.
244 'Als uw ontdekking': Pullar, in Kendall, 75.
244 'Hij leek hier geërgerd over': Perkin, in ibid. Zie ook Meldola, 40, 66.
2fójinanciële steun familie: Meldola, 66.
245 Perkins innovaties: Gwynant Evans, 62; Kendall, 76; Garfield, 56-59.
246 'Paarsgestreepte mantels': Ball, 214.
246 schilders: Ibid., 228.
246 'karmijnkleurprincipe': Hofmann, in Garfield, 74.
247fuchsine, synthetische kleuren rood: Delamare en Guineau, 98-99; Garfield, 74-75; McClellan, 2:283.
247 'uit teer gedestilleerd karmijn': Hofmann, in Garfield, 77.
247 cochenilleprijzen in Engeland en Frankrijk. McCreery, 348; Garfield, 81.
247 Java: Elson, 134-35, 4°3-
248 Mexico, Guatemala, Canarische Eilanden: McCreery, 128-29; Woodward, 379-81; Davies, 359; Calderón, 40; Donkin, 'Spanish red', 47; Schwcppe en Roosen-Runge, 268.
249 alizarine. Garfield, 92-97; Ball, 220-21; Brunello, 287.
249 Biebrich scarlet, nieuwe rode kleurstoffen: Delamare en Guineau, 102; Brunello, 301.
249 Guatemala: Woodward, 379-83,430-32.
250 Canarische Eilanden: Davies, 359-70; Stone, 1:233.
250 Oaxaca: Chassen en Martinez, 54-70; Diguet, 89-90, Wright, 636-38, Donkin, 'Spanish red', 31-32.
251 Perzie: Chencincr, 269. Wetten tegen het gebruik van synthetische kleurstoffen bleken op den lange duur zelden effect te sorteren.
251 cochenille watervast en -afstotend: Davies, 359; DuCane, 6.
251 gevaren voor de gezondheid, arseen: Travis, 343-65; Garfield, 83-84, 100-108.
252 angst voor synthetische stoffen in medicijnen, make-up, voedsel: Garfield, 103-4, I23-
252 Je weel natuurlijk': Nesbit, 113.
252 'uit de keuken wat': Coward, 15.
252 onschadelijk vervangers: De manier waarop synthetische kleurstoffen werden goedgekeurd voor consumenten, verschilde van land tot land. In de Verenigde Staten werden er bijvoorbeeld na de oprichting van de Food and Drug Administration (fd a) in 1906 wetten ingevoerd om het gebruik van gevaarlijke kleurstoffen aan banden te leggen. Deze wetten verhoogden de veiligheidstandaard en namen de angst bij het publiek weg.
253 redcoats: Schweppe en Roosen-Runge, 280.
Achttien: De cochenillerenaissance
254 opkomst van Duitsland, octrooiwetgeving: Bensaude-Vincent en Stengers, 185; Chemical Society, 14-19; Read, 28; Haber, Mneteenth century, 69,120,128, 198-204.
256 William Perkin: Garfield, 95-97, 119-22.
257 'was hij in zijn element': 'Centenary', 4.
257 'Engelandheejl een': Duisberg, in Meldola, 52-53.
258 Eerste Wereldoorlog;. Haber, Cloud, 24-27,34-35, i84-98;J.A. Johnson 189-94; Haber, igoo-iggo, 208-10.
259 geallieerde fabrieken, herstelbetaling en patenten: Haber, igoo-igjo, 218-20, 248-49. Het Verdrag van Versaillcs eiste nog meer concessies van Duitsland op kleurgebied, maar deze eisen werden later afgezwakt.
260 markten in Azië, Afrika en Latijns-Amerika: Chenciner, 268-69; Haber, igoo-'93°> 275-77; Bensaude-Vincent en Stengers, 196.
261 'De nopalkwekerijen': Diguet, 89.
261 Oaxacaanseproducenten: Ibid., 89-90; Wright, 636-37; Donkin, 'Spanish red', 31-32.
261 Oaxacaanse handwerkslieden: Wallert, 59-82; De Avila, appendix bij 'Thre-ads of Diversity' (ms).
262 'over het algemeen vervangen': Terry, 850.
262 Mexicaanse expeditie: Wright, 'A Thousand Years', 637-38.
263 angst voor kanker. Schweppe en Roosen-Runge, 269; United States, 109-18; Gonzalez Carranca, 47-48; Henkei (internet).
263 asthma, adhd: Voor een lijst artikelen in gezaghebbende vaktijdschriften die synthetische rode kleurstoffen in verband brengen met verschillende gezondheidsproblemen, zie http://www.feingold.org/research_adhd.html.
263 renaissance in het gebruik van cochenille-. Flores Florcs en Tekelenburg, 168; Okie; Seay.
264 Peru: Flores Flores en Tekelenburg, 168; Emmett, 94; Donkin, 'Spanish red', 36; Kaste (internet).
265 cochenilleprijzen, overproductie. Flores Flores en Tekelenburg, 169; Emmett, 94; Kaste (internet).
265 allergische reacties: 'Common food dye' (internet).
265 vegetarisch en kosjer. Seay.
265 Ignacio del Rio Duenas: Senor del Rio, gesprek met de auteur, 29 november 2003.
266 Isaac Vasquez: Een goede beschrijving van het leven en werk van Isaac Vasquez is bijvoorbeeld te vinden in 'A natural dye innovator' van Elizabeth Snoddy Cuellar.
266 familie Cruz: Fidel Cruz en Maria Luisa Mcndoza, gesprek met de auteur 29 november 2003. The Colors of Casa Cruz van John M. Forcey is het beste boek over hun werk.
267 weinig bereid meer te betalen voor een natuurlijke kleur. Voor meer over de economische aspecten van de Oaxacaanse textielindustrie en de uitwerking op de bevolking van Teotitlan del Valle, zie Stephen, 87-155.
Nawoord: Goedkope kleur
268 mode uil de jaren 1860: Pricc, 135-36; Laver, 190; Nunn, 153-56; Gcrnsheim, 54-55-
269 kleurloos (colorless): Van Dale, Oxford English Dictionary.
269 ' Wie opzichtige kleding': Martine, 49.
269 'krankzinnigfel violet': Taine, in Byrde, 62-63.
270 'Degoedkopere magenta': British Medical Journal, in Garficld, 106.
270 Turkestan: Ik ben voor dit verhaal dank verschuldigd aan Tom Reiss. Het komt uit het net verschenen Een reiziger uit de Oriënt.
270 militaire glorie: Het duurzame verband tussen rood en het leger - en later de communistische strijd - is misschien een verklaring voor het feit dat zo veel landen de kleur voor hun vlag gebruiken.
270 'raciale voorliefde': 'Colors for Men', in Joselit, 92.
270 colored, 'roodhuid', 'geel ras': Van Dale, Oxford English Dictionary.
271 '%e hebben een heel donkere': Mérimée, 108.
271 'een heel korte rode rok', 'In mijn land': Ibid., 42.
271 'mouwen met gitzwart haar': Auguste Debay, in Perrot, 102.
272 'schreeuwend', 'oosters', 'ongeschikt': Jerome, 60.
272 Een soortgelijke houding. Voor een voorbeeld, zie A. Edwards, 58.
272 'De wereld probeert gekleurde mensen': DuBois, 54.
273 Britse kleermaker, 'een donkerkleurig livrei': Holding, 80.
273 'minder als zonnebloemen': 'VVhat our girls can do', in Joselit, 183. De opmerking komt uit een joodse publicatie (1895) voor meisjes, maar het streven gold ook voor andere immigrantengroepen.
274 Op indiaanse kostscholen: Lomowaima, 90-91. In dit verslag van de Chilocco
Indian School in Oklahoma staat dat rode truien in de hogere jaren waren toegestaan, hoewel volgens een oud-student sommige leraren weigerden les te geven als de studenten met een rode trui aan deze niet meteen uittrokken.
274 'opzichtige kleding', 'liever wat te': Mrs. M.F. Armstrong, injoselit, 180.
274 'koninklijk blauw': Larscn, 17-18.
274 'opzienbarend': F. White, 60.
275 omslag van pulpbladen: Stewart, 54-59.
276 blauw: Pastoureau, Blue, 51-55, 62-63,79> '4°» 166-70. Burnham, 209-10; Byrne (internet); Sharpe, 51. Pastoureau denkt dat blauw al vanaf 1600 dominant werd (Blue, 85 en Jésus, 110), maar zijn bewijzen daarvoor zijn niet overtuigend. Het onderzoek van Roche naar Parijse garderobes van voor de revolutie (129-141) geeft aan dat rood aan het eind van de achttiende eeuw populairder was dan blauw, hoewel ambachtslieden en winkeliers wel de voorkeur gaven aan blauw.
277 'De armoede van dit kostuum': La Génie de la mode, in Steele, 95.
277 negentiende-eeuws zwart: Harvey, 129-223; Steele, 64-66, 81-96; Hollander, 374-83; Laver, 169-70; Edelman, 32, 33; Mendes 7-10.
278 'even zwart als een Londense menigte': Hardy, in Ashelford, Art of dress, 302-3.
278 'de steun en toeverlaat': The Lady's Magazine, in Mendes, 9.
279 Madame X: Mount, 74-91; Davis, 128,182-88.
279 'een soort uniform voor': Vogue, in Edelman, 14. Zie ook Mendes, 10-11.
280 rood bleef achter. Choungourian, 1203-6; Byrne (internet); Pastoureau, Blue, 170-74; Komar en Melamid (internet).
280 communisme en socialisme: In een onlangs gehouden internet-enquête (zie Komar) kozen verhoudingsgewijs ongeveer evenveel Amerikanen voor rood als Russen en Turken dat deden. Ze gaven er in veel grotere getale de voorkeur aan dan Chinezen. Hoewel rood de kleur is van het communisme, heeft de Chinese overheid de kleur in het verleden bekritiseerd als symbool van prerevolutionaire decadentie, vooral in kleding.
281 Naruy Reagan: Rubenstein, 219.
281 vrouwen met status: 'Results' (internet).
281 opmerkelijk genoeg dezelfde associaties: Byrne (internet); Osgood et al., 329.
281 vragen om aandacht Eiseman, 19-20; Sharpe 81-85.