VOORWOORD
Mensen kunnen meer dan een miljoen verschillende tinten onderscheiden. We zien de wereld dus in een caleidoscoop van kleuren en hechten als soort veel belang en betekenis aan kleur. En de kleur die ons het meest aanspreekt, is rood. Een bewijs hiervoor is dat er in alle talen, waaronder het Nederlands en het Engels, veel uitdrukkingen bestaan waarin 'rood' voorkomt. We leggen de rode loper uit, komen in de rode cijfers, stoppen voor rood licht en zien de rode draad in een verhaal lopen. Afhankelijk van onze politieke overtuiging zwaaien we met de rode vlag of vrezen we de rooien. En Engelssprekenden houden niet van red tape ('rood lint', oftewel bureaucratie) en besteden geen aandacht aan een red herring (een 'rode haring', oftewel een afleidingsmanoeuvre).
Dergelijke uitdrukkingen zijn zelden ouder dan driehonderd jaar. De kleur rood wordt bijvoorbeeld pas sinds 1848 voor radicale politiek gebruikt, terwijl red tape achttiende-eeuws idioom is (officiële documenten werden in Groot-Brittannië met rood lint samengebonden). Maar rood is als concept dieper in de menselijke psyche geworteld. Veel zoogdieren hebben moeite om rood te onderscheiden, terwijl mensenogen er juist gevoelig voor zijn. Onze affiniteit met rood lijkt ons te zijn ingebakken. Dat is wellicht de reden waarom het woord voor 'rood' in de meeste talen heel oud is, ouder dan de namen voor de andere kleuren, op zwart en wit na. Rood, de kleur van bloed en vuur, was er eerder dan blauw, geel of groen.
Sinds onheuglijke tijden oefent rood een grote aantrekkingskracht uit en in veel culturen was het een heilige kleur. De Neanderthalers smeerden hun doden in met rode oker, net als de Cro-Magnonmensen, die ook de wanden van hun grotten met dit ijzerrijke mineraal beschilderden. In het oude China was rood de kleur van het geluk en een symbool van voorspoed en gezondheid. In de Arabische wereld werd het soms uitgelegd als teken van de gunst van de goden en soms als teken van verdoemenis, maar was het vooral een mannelijke kleur, die vurigheid en levenskracht symboliseerde. Ten zuiden van de Sahara was rood met veel status verbonden, terwijl de kleur in Egypte waarschuwde voor gevaar en was gewijd aan Seth, de god van de kwade krachten. Voor de oude Romeinen stond rood licht voor goddelijk vuur. Natuurvolken kennen vaak magische krachten toe aan de kleur, zoals het vermogen om duivels uit te bannen, ziekten te genezen of het boze oog af te weren.
In een groot deel van de wereld staat rood voor de gebeurtenissen en emoties die tot de kern van het menszijn behoren: gevaar en moed, revolutie en oorlog, geweld en zonde, verlangen en passie, en het leven zelf. Geen wonder dat onze dichters de kleur rood bezingen. Robert Burns schrijft bijvoorbeeld: 'O mijn lief is als een rode, rode roos.' Tennyson waarschuwt dat de natuur 'rode tanden heeft, en rode klauwen'. En Emily Dickinson schreef in 1866: 'Op vrijdag proefde ik van het leven. Een circus trok langs ons huis - nog voel ik het rood.'
Het is één ding om aan kleur betekenis toe te kennen, maar nog iets heel anders om de kleur zelf te maken. Duizenden jaren lukte het kunstenaars niet om het vlammende scharlaken-of diepe karmijnrood te bereiken dat ze in de natuur zagen. Het beste rood dat ze kenden was oker, het pigment van de Cro-Magnonmens, dat een met oranje en bruin vervuilde kleur opleverde.
Nog voor de vijfde eeuw voor Christus ontdekten schilders in Azië en Europa dat minerale cinnaber of kwiksulfide, dat als verfkleur 'vermiljoen' wordt genoemd, een veel bevredigender rood opleverde. Hoewel vermiljoen met veel effect werd toegepast op schildersrollen in China en de fresco's in Pompei', had het ook nadelen: het was duur en giftig, en had de vervelende neiging om zwart te worden als het aan licht werd blootgesteld. Aangezien vermiljoen veruit de schitterendste rode verfis, werd het toch duizend jaar lang veel gebruikt en geroemd.
Stoffenververs hadden nog meer moeite om een stabiel en helder rood te vinden, want hun rood moest bestand zijn tegen zonlicht, zweet en een flink aantal wasbeurten. Omdat oker en cinnaber als textielverf geen helder rood opleverden, werd er naar andere rode kleurstoffen gezocht. De speurtocht had alchemistische trekken, want er werd in het geheim geprobeerd om bladeren, boombast, bloed, stof en zelfs koemest tot briljante rode kleurstoffen te verwerken die goudgeld opleverden.
De stoffenververs hadden meer succes dan de alchemisten, maar slechts tot op zekere hoogte. Hoewel het hun lukte om goedkoop en eenvoudig bruinrode en oranjerode kleurstoffen te maken uit planten, bleef echt rood een probleem. Voordat in de negentiende eeuw de synthetische kleurstoffen werden uitgevonden, kon echt rood alleen worden gewonnen uit exotische substanties via geheime technieken die maar weinig stoffenververs beheersten.
Omdat rode stoffen zeldzaam en duur waren en grote symbolische waarde hadden, werden ze vooral gedragen door rijke en hooggeplaatste personen. Koningen, kardinalen en de sjah van Perzië droegen rood. In het klassieke Rome waren rood en status bijna synoniem, zodat de machtigste mannen van de stad coccinati werden genoemd: zij die rood dragen.
Het was dus groot nieuws toen de Spaanse conquistadores in 1519 ontdekten dat de Mexicaanse Azteken op hun markten een bijzondere rode kleurstof verkochten. De conquistadores noemden deze verfstof grana cochinilla, ofwel cochenille, en brachten hem over naar Europa, waar er het helderste, krachtigste rood van werd gemaakt dat de Oude Wereld ooit had gezien. Volgens de eminente Engelse scheikundige Robert Boyle leverde cochenille 'een volmaakt vermiljoen' op. Een meester-verver ging nog een stap verder en sprak over 'het beste verf-medicijn ter wereld'. Cochenille werd in Europa de belangrijkste rode kleurstof en Spanje verdiende een fortuin met de verkoop aan stoffenververs overal ter wereld.
Het enige probleem voor Europa was dat de Spanjaarden hun monopolie op cochenille zo goed bewaakten dat niemand wist wat het precies was. Was cochenille dierlijk, plantaardig of mineraal? De knapste koppen van Europa braken zich er meer dan twee eeuwen lang het hoofd over.
De waarde van de nieuwe verfstof stond echter buiten kijf. In een tijdperk waarin er veel geld viel te verdienen met textiel, was cochenille een goudmijn. Andere landen gingen over tot spionage en zeeroverspraktijken om het lucratieve Spaanse monopolie te breken. In Engeland, de Nederlanden en Frankrijk nam de zoektocht naar cochenille de vorm van een nationale kruistocht aan. Koningen, fourniturenhandelaren, geleerden, piraten en spionnen maakten jacht op de meest begeerde kleur op aarde.
De geschiedenis van deze krankzinnige speurtocht naar cochenille biedt een blik op een andere wereld: een wereld waarin rood zeldzaam en kostbaar was, een bron van rijkdom en macht voor degenen die de geheimen kenden. Om het rood te winnen werden mannen zeerover of spion en tartten ze de dood. Dit is hun verhaal.